Perkusja: elementy zestawu, historia i nauka gry

Perkusja to dla większości z nas zestaw bębnów i talerzy ustawiony z tyłu sceny, przy którym siedzi jeden muzyk i trzyma w ryzach cały zespół. To on wyznacza tempo, akcentuje refreny i nadaje utworowi energię, od jazzowego swingu po ciężkiego rocka. Zestaw perkusyjny jest stosunkowo młodym instrumentem: powstał na przełomie XIX i XX wieku, a swój dzisiejszy kształt zawdzięcza w dużej mierze jazzmanom z lat 20. i 30. W tym artykule wyjaśniamy, z jakich elementów składa się perkusja, jak wybrać pałki, czym różni się perkusja akustyczna od elektronicznej i od czego zacząć naukę gry na perkusji.

Słowo „perkusja” ma w polszczyźnie dwa znaczenia. Szerzej oznacza całą grupę instrumentów perkusyjnych, czyli takich, w których dźwięk powstaje przez uderzenie, potrząsanie lub pocieranie. Należą do niej zarówno instrumenty o określonej wysokości dźwięku (ksylofon, wibrafon, kotły), jak i te bez niej (bębny, talerze, trójkąt). Tę dużą rodzinę opisujemy w kompendium instrumentów perkusyjnych niemelodycznych oraz w przeglądzie instrumentów perkusyjnych melodycznych. W węższym, potocznym znaczeniu perkusja to właśnie zestaw perkusyjny (ang. drum kit, drum set), na którym gra jedna osoba, i o nim jest ten tekst.

Z czego składa się zestaw perkusyjny?

Podstawowy zestaw perkusyjny tworzą bęben basowy, werbel, jeden lub dwa tomy zawieszane, floor tom, hi-hat oraz dwa talerze: crash i ride. Taki układ nazywa się zestawem pięcioelementowym (liczy się same bębny). Do tego dochodzą statywy, pedał stopy i stołek. Rozmiary bębnów i talerzy podaje się w calach (1 cal to 2,54 cm), a w przypadku bębnów pierwsza liczba oznacza średnicę.

Element	Rola w grze	Typowy rozmiar (średnica)
Bęben basowy (stopa, centrala)	najniższy dźwięk, puls utworu, gra się na nim pedałem	18-24″, najczęściej 22″ (jazz 18-20″, rock 22-24″)
Werbel	ostry, „trzaskający” dźwięk, akcenty na 2 i 4 (backbeat)	zwykle 14″
Tomy zawieszane	przejścia (fills) i melodyjne figury	ok. 10-14″
Floor tom (kocioł)	niski, pełny dźwięk w przejściach, czasem rytm zamiast hi-hatu	14-16″
Hi-hat	główny talerz do odmierzania rytmu, otwierany i zamykany stopą	13-15″, najczęściej 14″
Crash	mocne akcenty, początek refrenu lub frazy	zwykle 14-18″
Ride	równy rytm, szczególnie w jazzie i spokojniejszych partiach	zwykle 20-22″
Splash	krótki, jasny akcent	najczęściej 8-10″
China	ostry, „brudny” efekt, akcenty w rocku i metalu	ok. 14-20″ (mniejsze to china splash)

Bębny

Bęben basowy, nazywany potocznie stopą lub centralą, stoi na podłodze przed perkusistą i jest uderzany bijakiem pedału. Werbel umieszcza się między kolanami grającego na osobnym statywie. Charakterystyczne brzmienie zawdzięcza sprężynom (strunom werblowym) napiętym pod dolnym naciągiem: drgają razem z naciągiem i dają suchy, szeleszczący dźwięk. Sprężyny można odłączyć dźwignią, a wtedy werbel brzmi jak zwykły tom. Tomy montuje się zwykle nad bębnem basowym lub na osobnych statywach, a floor tom stoi na trzech nóżkach po prawej stronie grającego (u perkusisty praworęcznego).

Talerze

Hi-hat to para talerzy na statywie z pedałem: perkusista gra na nim pałką, a stopą zamyka i otwiera talerze. Crash służy do akcentów, ride do równomiernego prowadzenia rytmu. Ride ma wyraźną kopułkę (bell), która daje dźwięczne, przebijające się uderzenia. Splash i china to talerze efektowe, dodawane według potrzeb i stylu.

Sprzęt dodatkowy

Do kompletnego zestawu potrzebne są statywy (pod werbel, hi-hat i talerze, najczęściej z wysięgnikiem, tzw. boomem), pedał stopy oraz regulowany stołek. Od wysokości stołka zależy postawa i zdrowie kręgosłupa. Zazwyczaj ustawia się go tak, by uda były mniej więcej równoległe do podłogi lub lekko opadały w stronę kolan.

Historia perkusji: od bębnów do „trap kitu”

Bębny należą do najstarszych instrumentów świata, ale przez stulecia w orkiestrach wojskowych i symfonicznych każdy z nich obsługiwał osobny muzyk. Zmiana zaczęła się w drugiej połowie XIX wieku. W orkiestrach teatralnych i rozrywkowych brakowało pieniędzy na kilku perkusistów, więc jeden muzyk zaczął obsługiwać kilka instrumentów jednocześnie. Rozwinęła się technika zwana double drumming: grający uderzał pałkami w bęben basowy i werbel, a pierwsze, prymitywne pedały pozwalały mu odciążyć ręce.

Przełomem był pedał stopy. Eksperymentowano z nim już w latach 40. XIX wieku, a na początku XX wieku swój system opatentował m.in. Edward „Dee Dee” Chandler z Nowego Orleanu. W 1909 roku bracia William F. Ludwig i Theobald Ludwig założyli firmę i opatentowali pierwszy pedał bębna basowego, który odniósł sukces komercyjny. Zestaw złożony z bębnów, talerzy i różnych przeszkadzajek nazywano wtedy po angielsku „trap set”, a grających na nim muzyków „trap drummers”.

W latach 20. pojawił się przodek hi-hatu: low-boy, czyli para małych talerzy przy samej podłodze, obsługiwanych wyłącznie stopą. Około 1926 roku na rynek trafiły podwyższone statywy, na których talerze można było uderzać także pałką. Za pierwszego mistrza gry na hi-hacie uchodzi „Papa” Jo Jones, który przeniósł na ten talerz rytm prowadzący. Ten sposób gry zainspirował później użycie ride’a. Rozwój zestawu ściśle wiąże się z ragtime’em i jazzem: to jazzowi perkusiści, tacy jak Baby Dodds czy Gene Krupa, ukształtowali podstawowy zestaw. Krupa namówił producenta bębnów do budowy tomów z dwoma strojonymi naciągami, które stały się standardem.

Drugą wielką rewolucję przyniosła muzyka rockowa. Głośniejsze wzmacniacze gitarowe wymusiły większe bębny, grubsze talerze i mocniejsze uderzenie. Występ Beatlesów w programie Eda Sullivana w lutym 1964 roku, oglądany przez ok. 73 mln widzów, sprawił, że tysiące młodych ludzi zapragnęło grać jak Ringo Starr. W rocku progresywnym i metalu zestawy rozrosły się do kilkudziesięciu bębnów i talerzy.

Pałki perkusyjne: co oznaczają 7A, 5A, 5B i 2B?

Pałki są najczęściej wytaczane z jednego kawałka drewna, przede wszystkim z hikory (orzesznika), rzadziej z klonu, a najrzadziej z dębu. Mogą mieć drewnianą lub nylonową główkę (nylonowe produkuje się od 1958 roku i są trwalsze). Oznaczenie pałki składa się z liczby i litery. Liczba mówi o grubości i masie: im mniejsza, tym pałka grubsza i cięższa. Litera określa typ, choć szczegóły różnią się między producentami.

7A. Cienkie i lekkie, typowe dla jazzu, cichej gry i dla dzieci.
5A. Najbardziej uniwersalne pałki, od popu po rocka. Dobry wybór na początek dla nastolatków i dorosłych.
5B. Nieco grubsze i cięższe od 5A, do mocniejszej, rockowej gry.
2B. Bardzo grube i ciężkie, do głośnej gry i ćwiczeń wzmacniających.

Oprócz pałek perkusiści używają miotełek (brushes), które dają delikatny, szeleszczący dźwięk w jazzie i balladach, oraz pałek z wiązek cienkich patyczków do cichszej gry.

Perkusja akustyczna czy elektroniczna?

Perkusja elektroniczna ma pady z czujnikami (piezoelektrycznymi), które zamieniają uderzenie na sygnał elektryczny. Moduł, nazywany „mózgiem”, odtwarza na tej podstawie dźwięki zestawu. Pierwszy komercyjny elektroniczny bęben pojawił się w 1976 roku, w latach 80. sześciokątne pady brzmiały w wielu przebojach pop, a w 1997 roku do zestawów trafiły siatkowe naciągi, które znacznie przybliżyły odczucie gry do akustyki. Najważniejsze różnice przedstawia tabela:

Cecha	Perkusja akustyczna	Perkusja elektroniczna
Głośność	bardzo duża, pojedyncze uderzenia talerzy i werbla przekraczają 100 dB	słuchawki lub wzmacniacz, słychać tylko stukot padów i pedałów
Nauka w bloku	praktycznie niemożliwa bez wygłuszonego pomieszczenia lub sali prób	możliwa, choć pedał stopy przenosi drgania na strop (pomaga podest wygłuszający)
Odczucie gry	pełna dynamika, naturalne odbicie pałki, bogata barwa talerzy	siatkowe naciągi są bliskie akustyce, gumowe twardsze; talerze mniej naturalne
Dodatkowe funkcje	brak, potrzebny osobny metronom	wbudowany metronom, nagrywanie, wiele brzmień, podłączenie do komputera
Koszt	zestawy dla początkujących w podobnej cenie jak elektroniczne, do tego talerze i wygłuszenie	podstawowe zestawy z siatkowymi naciągami w podobnej cenie jak akustyczne, lepsze modele znacznie drożej

Dla ucznia mieszkającego w bloku perkusja elektroniczna jest często jedynym realnym rozwiązaniem do codziennych ćwiczeń.

Nauka gry na perkusji: od czego zacząć?

Rudymenty

Fundamentem techniki są rudymenty, czyli podstawowe układy uderzeń prawą (R) i lewą (L) ręką. Amerykańskie stowarzyszenie perkusistów (Percussive Arts Society) w 1984 roku ustaliło listę 40 rudymentów, opartą na starszym zestawie 26 z 1933 roku. Na początek wystarczą trzy:

Single stroke roll (pojedyncze uderzenia): R L R L, naprzemiennie, równo i w stałym tempie.
Double stroke roll (podwójne uderzenia): R R L L, każda ręka uderza dwa razy; przy szybszym tempie drugie uderzenie wykorzystuje odbicie pałki.
Paradiddle: R L R R L R L L, czyli dwa pojedyncze uderzenia i jedno podwójne. Uczy płynnego przenoszenia akcentów między rękami.

Rudymenty ćwiczy się na werblu lub na padzie treningowym, czyli cichej gumowej podkładce, idealnej do codziennych ćwiczeń.

Metronom i pierwsze rytmy

Perkusista odpowiada za tempo całego zespołu, dlatego metronom jest jego najważniejszym narzędziem. Najlepiej zaczynać wolno, np. od 60-70 uderzeń na minutę, i przyspieszać dopiero wtedy, gdy rytm jest równy i swobodny. Pierwszy rytm, który poznaje prawie każdy uczeń, to podstawowy beat rockowy w metrum 4/4: prawa ręka gra ósemki na hi-hacie, stopa uderza na „raz” i „trzy”, a werbel na „dwa” i „cztery”. Potem dochodzą warianty stopy, otwarty hi-hat i pierwsze przejścia po tomach.

Zapis perkusyjny

Perkusiści czytają nuty na pięciolinii z kluczem perkusyjnym (dwiema pionowymi kreskami). Każda linia lub pole oznacza inny element zestawu, a nie wysokość dźwięku: bęben basowy zapisuje się nisko, werbel w środku pięciolinii, a talerze nad nią, zwykle krzyżykami zamiast zwykłych główek nut.

Ile trwa nauka i od jakiego wieku?

Przy regularnych ćwiczeniach (np. 20-30 minut dziennie) większość początkujących po kilku tygodniach gra podstawowe rytmy, a po kilku miesiącach jest w stanie akompaniować do prostych piosenek. Swobodna gra w zespole i opanowanie różnych stylów to zwykle kwestia kilku lat. Dzieci mogą zaczynać naukę już w wieku przedszkolnym, na mniejszych zestawach i z lekkimi pałkami, ale pełnowymiarowa perkusja wymaga, by nogi swobodnie sięgały do pedałów. Dorośli mogą zacząć w każdym wieku. Ogólne wskazówki dla uczących się znajdziesz w kategorii Nauka gry i śpiewu.

Ochrona słuchu

Perkusja akustyczna to jeden z najgłośniejszych instrumentów. Według amerykańskiego instytutu NIOSH bezpieczna granica to średnio 85 dB przez 8 godzin, a każde zwiększenie poziomu o 3 dB skraca dopuszczalny czas o połowę: przy 88 dB to już tylko ok. 4 godziny. Uderzenia w werbel i talerze z bliska znacznie przekraczają 100 dB, więc bez ochrony słuch narażony jest już po kilkunastu minutach gry. Dlatego od pierwszej lekcji na zestawie akustycznym warto używać zatyczek muzycznych z filtrem, które obniżają głośność równomiernie i nie zniekształcają brzmienia. Przy perkusji elektronicznej pilnuj głośności słuchawek.

Strojenie i naciągi

Każdy bęben ma zwykle dwa naciągi: górny, uderzany pałką, oraz dolny, rezonansowy. Naciągi napina się śrubami za pomocą klucza perkusyjnego. Śruby dokręca się po kolei „na krzyż” (jak koło samochodu), za każdym razem o niewielki obrót, a następnie sprawdza dźwięk, stukając pałką przy każdej śrubie. Wysokość dźwięku powinna być w każdym punkcie podobna. Werbel stroi się zwykle wyżej, by brzmiał krótko i sucho, tomy coraz niżej od najmniejszego do floor toma, a stopę na tyle nisko, by dawała mocne, krótkie „buum”. Naciągi wymienia się, gdy tracą sprężystość, mają wgniecenia albo nie trzymają stroju.

Słynni perkusiści

Gene Krupa (1909-1973): gwiazda orkiestry Benny’ego Goodmana. Jego partie tomów w „Sing, Sing, Sing” (1937) uznaje się za pierwsze rozbudowane solo perkusyjne nagrane komercyjnie.
Buddy Rich (1917-1987): wirtuoz znany z niezwykłej szybkości i siły, nazywany „Mr. Drums”; przez lata prowadził własny big band, a nut podobno nigdy dobrze nie opanował.
Ringo Starr (ur. 1940): perkusista The Beatles od sierpnia 1962 roku. Jego prosta, zawsze podporządkowana piosence gra zachęciła do perkusji całe pokolenie.
John Bonham (1948-1980): perkusista Led Zeppelin, symbol potężnego rockowego brzmienia, słynący z szybkiej gry jedną stopą i solówki „Moby Dick”.
Czesław Bartkowski (ur. 1943 w Łodzi): jeden z najważniejszych polskich perkusistów jazzowych, w latach 1963-1965 grał w zespole Krzysztofa Komedy, a od 1992 roku uczy w Sekcji Jazzu Zespołu Państwowych Szkół Muzycznych im. F. Chopina w Warszawie.

Perkusja to też podstawa niemal każdego zespołu grającego na żywo, od rockowych składów po zespoły weselne. W mniejszych, akustycznych składach jej rolę przejmują czasem drobniejsze instrumenty, jak tamburyn. Miejsce perkusji w całej systematyce instrumentów wyjaśniamy w artykule o podziale instrumentów muzycznych.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są elementy perkusji?

Podstawowy zestaw perkusyjny to bęben basowy (stopa), werbel, tomy zawieszane, floor tom, hi-hat oraz talerze crash i ride. Do tego dochodzą statywy, pedał stopy i stołek, a opcjonalnie talerze splash i china.

Jakie pałki wybrać na początek?

Nastolatkom i dorosłym najczęściej poleca się uniwersalne pałki 5A. Dzieciom i osobom grającym ciszej lepiej służą lżejsze 7A, a do mocnej, rockowej gry grubsze 5B.

Czy można nauczyć się grać na perkusji elektronicznej?

Tak. Zestaw elektroniczny z siatkowymi naciągami pozwala ćwiczyć w słuchawkach w mieszkaniu i dobrze uczy koordynacji. Warto jednak od czasu do czasu grać na zestawie akustycznym, by poznać jego dynamikę i brzmienie talerzy.

Od ilu lat można uczyć się gry na perkusji?

Pierwsze zajęcia rytmiczne są możliwe już u przedszkolaków, a regularną naukę na zestawie dzieci zaczynają zwykle w wieku szkolnym, gdy sięgają nogami do pedałów. Górnej granicy wieku nie ma.

Czy gra na perkusji szkodzi słuchowi?

Gra na zestawie akustycznym bez ochrony może uszkodzić słuch, bo werbel i talerze przekraczają 100 dB. Wystarczy jednak stosować zatyczki muzyczne z filtrem i nie przesadzać z głośnością słuchawek.

Perkusja - podsumowanie

Perkusja, czyli zestaw perkusyjny, narodziła się z potrzeby obsłużenia kilku instrumentów przez jednego muzyka, a kształt nadali jej pedał stopy z 1909 roku, hi-hat z lat 20. oraz jazzmani i rockmani XX wieku. Jej sercem są bęben basowy, werbel, tomy i talerze, a podstawą nauki rudymenty, metronom i prosty beat rockowy. Niezależnie od tego, czy wybierzesz zestaw akustyczny, czy elektroniczny, pamiętaj o ochronie słuchu i regularnych, krótkich ćwiczeniach. Więcej o innych instrumentach przeczytasz w kategorii Instrumenty muzyczne.