Muzyka rockowa to jeden z najważniejszych nurtów muzyki popularnej XX wieku. Narodziła się w Stanach Zjednoczonych w latach 50., a w ciągu kilkunastu lat podbiła cały świat, zmieniając nie tylko sposób grania i słuchania muzyki, ale też modę, język młodzieży i obyczaje. Rock to głośne gitary elektryczne, wyrazisty rytm perkusji, pulsujący bas i teksty, które często mówiły o buncie, wolności i codziennym życiu młodych ludzi.
W tym artykule poznasz korzenie rocka, pierwszych gwiazd rock and rolla, przełom lat 60. i najważniejsze odmiany gatunku, od hard rocka po grunge. Przyjrzymy się też instrumentom, bez których trudno wyobrazić sobie rockowe brzmienie, oraz historii rocka w Polsce, od gdańskich klubów końca lat 50. po festiwal w Jarocinie.
Czym jest muzyka rockowa?
Rock to szeroki gatunek muzyki rozrywkowej, oparty na brzmieniu instrumentów elektrycznych i silnym, regularnym rytmie. Typowy utwór rockowy ma budowę zwrotkowo-refrenową, metrum 4/4 i wyraźny akcent perkusji na drugą i czwartą miarę taktu (tzw. backbeat). Harmonia bywa prosta, często oparta na kilku akordach, ale to właśnie energia wykonania, brzmienie przesterowanej gitary i ekspresja wokalisty decydują o charakterze tej muzyki.
Rock nie jest jednorodny. Pod tą nazwą kryją się zarówno taneczne przeboje z lat 50., jak i rozbudowane, niemal symfoniczne suity rocka progresywnego czy surowe, krótkie piosenki punkowe. Dlatego o rocku mówi się często jak o rodzinie gatunków, a nie jednym stylu. Na blogu znajdziesz też opisy innych gatunków w kategorii gatunki muzyczne, co pozwoli porównać rocka z jego muzycznymi sąsiadami.
Korzenie rocka: blues, rhythm and blues i country
Rock and roll wyrósł z kilku amerykańskich tradycji muzycznych, które w połowie XX wieku zaczęły się przenikać, między innymi dzięki radiu i płytom.
- Blues – muzyka afroamerykańska z południa USA, z charakterystycznym dwunastotaktowym schematem harmonicznym, tzw. blue notes i tekstami o smutku i codziennych troskach. Schemat bluesowy stał się szkieletem wielu wczesnych utworów rock and rollowych.
- Rhythm and blues – miejska, taneczna odmiana muzyki afroamerykańskiej lat 40. i 50., grana przez niewielkie zespoły z saksofonem, fortepianem i wyraźną sekcją rytmiczną. To od niej rock przejął energię i taneczny puls.
- Country – muzyka białych mieszkańców wiejskich terenów południa USA, z gitarą akustyczną, skrzypcami i prostą melodyką. Jej wpływ słychać w tzw. rockabilly, czyli połączeniu country z rhythm and bluesem.
Ważną rolę odegrały też gospel, czyli afroamerykańska muzyka religijna, oraz swing i boogie-woogie. Warto pamiętać, że z tych samych korzeni wyrósł wcześniej jazz, więc rock i jazz są w pewnym sensie muzycznym rodzeństwem.
Rock and roll lat 50.
Określenie rock and roll spopularyzował na początku lat 50. amerykański prezenter radiowy Alan Freed, który puszczał w swoich audycjach rhythm and bluesa dla coraz większej, także białej publiczności. Nowa muzyka szybko stała się symbolem pokolenia nastolatków, a dorośli często traktowali ją z nieufnością.
Chuck Berry
Chuck Berry uchodzi za jednego z ojców rock and rolla i pierwszego wielkiego gitarzystę gatunku. Jego utwory, takie jak „Maybellene” (1955) czy „Johnny B. Goode” (1958), łączyły bluesowe riffy z tekstami o samochodach, szkole i miłości. Sposób, w jaki Berry grał na gitarze, naśladowały później całe pokolenia muzyków, w tym Beatlesi i Rolling Stonesi.
Elvis Presley
Elvis Presley, nazywany „królem rock and rolla”, nagrał w 1954 roku w wytwórni Sun Records w Memphis utwór „That’s All Right”, a w 1956 roku zdobył ogromną popularność dzięki piosence „Heartbreak Hotel”. Łączył wpływy country, bluesa i gospel, a jego sceniczny styl i występy telewizyjne uczyniły z niego pierwszą globalną gwiazdę rocka.
Little Richard
Little Richard wniósł do rock and rolla żywiołową ekspresję, dynamiczną grę na fortepianie i charakterystyczne okrzyki. Jego „Tutti Frutti” z 1955 roku to jedno z najbardziej rozpoznawalnych nagrań epoki. Obok niego tworzyli wtedy także Bill Haley („Rock Around the Clock”), Jerry Lee Lewis i Buddy Holly.
Lata 60.: Beatles, Rolling Stones i brytyjska inwazja
Na przełomie lat 50. i 60. amerykański rock and roll dotarł do Wielkiej Brytanii, gdzie młodzi muzycy zaczęli grać go po swojemu. Najsłynniejszym z tych zespołów okazali się The Beatles z Liverpoolu. Debiutancki singiel „Love Me Do” ukazał się w 1962 roku, a w lutym 1964 roku zespół przyleciał do USA i wystąpił w programie telewizyjnym Eda Sullivana, co zapoczątkowało tzw. brytyjską inwazję, czyli falę popularności brytyjskich grup w Ameryce.
Równolegle rosła sława londyńskiego zespołu The Rolling Stones, założonego w 1962 roku. Stonesi grali ostrzej i bardziej bluesowo niż Beatlesi, a ich wizerunek „niegrzecznych chłopców” stał się wzorem rockowego buntu. Do brytyjskiej inwazji zalicza się też między innymi The Who, The Kinks i The Animals.
Rock psychodeliczny
W drugiej połowie lat 60. rock stał się bardziej eksperymentalny. Rock psychodeliczny sięgał po długie improwizacje, efekty studyjne, nietypowe instrumenty (np. sitar) i teksty inspirowane kontrkulturą. Symbolem tej epoki jest album Beatlesów „Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” z 1967 roku, a także twórczość Pink Floyd, The Doors, Jefferson Airplane i Jimiego Hendrixa. Kulminacją ery był festiwal w Woodstock w 1969 roku.
Warto dodać, że w tym samym czasie rock mocno przenikał się z muzyką rozrywkową. Granicę między nimi opisuje artykuł o tym, czym jest muzyka pop, która do dziś czerpie z rockowych rozwiązań.
Najważniejsze odmiany rocka
Od końca lat 60. rock zaczął dzielić się na liczne style. Poniżej znajdziesz krótką charakterystykę najważniejszych z nich.
| Odmiana | Czas powstania | Cechy | Przykładowi wykonawcy |
|---|---|---|---|
| Hard rock | koniec lat 60. | mocno przesterowane gitary, riffy, potężna perkusja, rozbudowane solówki | Led Zeppelin, Deep Purple, AC/DC |
| Rock progresywny | koniec lat 60. i lata 70. | długie kompozycje, zmiany metrum, wpływy muzyki klasycznej i jazzu, instrumenty klawiszowe | King Crimson, Yes, Genesis, Pink Floyd |
| Heavy metal | przełom lat 60. i 70. | ciężkie, niskie brzmienie, szybkie tempo lub przytłaczająca ciężkość, wirtuozeria | Black Sabbath, Iron Maiden, Metallica |
| Punk rock | połowa lat 70. | krótkie, szybkie utwory, proste akordy, surowe brzmienie, zasada „zrób to sam” | Ramones, Sex Pistols, The Clash |
| Rock alternatywny | lata 80. | niezależne wytwórnie, poszukiwanie nowych brzmień, dystans do komercji | R.E.M., The Cure, Radiohead |
| Grunge | przełom lat 80. i 90. | brudne gitary, połączenie punkowej energii z ciężarem metalu, introspekcyjne teksty | Nirvana, Pearl Jam, Soundgarden |
Hard rock wyrósł z bluesa granego głośniej i ciężej. Z kolei rock progresywny dążył do tego, by rock traktować jak sztukę na miarę muzyki poważnej, stąd rozbudowane formy i koncepcyjne albumy. Heavy metal, za którego kolebkę uważa się angielskie Birmingham i zespół Black Sabbath, dał początek dziesiątkom podgatunków, takich jak thrash metal czy power metal.
Punk był buntem przeciwko rozbuchanemu, technicznemu rockowi lat 70. Liczyła się energia, a nie wirtuozeria, i każdy mógł założyć zespół. Punk mocno wpłynął na rock alternatywny, rozwijający się w latach 80. w niezależnych wytwórniach i rozgłośniach studenckich. Z tego środowiska wyrósł grunge, związany z amerykańskim Seattle. Album „Nevermind” zespołu Nirvana z 1991 roku sprawił, że grunge na kilka lat zdominował listy przebojów.
Wpływ rocka na inne gatunki
Rock zmienił coś więcej niż listy przebojów. Ukształtował pojęcie gwiazdy estrady, trasy koncertowej i festiwalu plenerowego, a album płytowy zamienił w spójne dzieło artystyczne. Rockowe brzmienia przenikają dziś do popu, muzyki filmowej, a nawet do rapu. Przykłady takich połączeń, choćby rap metal czy sample z rockowych nagrań, opisuje tekst o tym, jak rozwijał się hip-hop.
Dla osób, które uczą się grać, rock bywa świetnym punktem startu. Proste akordy, powtarzalne riffy i czytelna struktura utworów sprawiają, że wiele klasycznych piosenek rockowych można zagrać już po kilku miesiącach nauki gry na gitarze.
Instrumenty w muzyce rockowej
Klasyczny skład zespołu rockowego jest niewielki: gitara (albo dwie), bas, perkusja i wokal, czasem instrumenty klawiszowe. To właśnie wzmocnione elektrycznie instrumenty nadały rockowi jego charakterystyczną siłę.
- Gitara elektryczna – serce rocka. W latach 50. pojawiły się modele z litym korpusem, takie jak Fender Telecaster, Gibson Les Paul i Fender Stratocaster. Podłączona do wzmacniacza, a później do efektów, takich jak przester (distortion) czy wah-wah, pozwoliła tworzyć riffy i solówki, które stały się znakiem rozpoznawczym gatunku.
- Gitara basowa – trzyma razem rytm i harmonię, łącząc perkusję z gitarami. Elektryczny bas, spopularyzowany przez Fender Precision Bass z 1951 roku, szybko wyparł kontrabas. Więcej o budowie i roli tego instrumentu przeczytasz w artykule gitara basowa – wszystko, co chciałeś wiedzieć o basie.
- Perkusja – zestaw złożony z bębna basowego, werbla, tomów i talerzy. Nadaje utworom rytm i energię, a w cięższych odmianach rocka często stosuje się dwa bębny basowe lub podwójną stopę. Wiele elementów zestawu opisuje tekst o instrumentach perkusyjnych niemelodycznych.
- Organy Hammonda – elektryczne organy skonstruowane w latach 30. XX wieku, często łączone z obrotowym głośnikiem Leslie. Ich ciepłe, „wirujące” brzmienie słychać między innymi w nagraniach Deep Purple, The Doors czy Procol Harum.
Rock w Polsce
Rock and roll dotarł do Polski pod koniec lat 50., mimo niechęci władz, które uważały go za przejaw zachodniej kultury. Kolebką polskiego rocka stało się Wybrzeże. W 1959 roku w Gdańsku, z inicjatywy Franciszka Walickiego, powstał zespół Rhythm and Blues, uznawany za pierwszą polską grupę rock and rollową. Ponieważ nazwa „rock and roll” budziła zastrzeżenia, zaczęto używać określenia big beat.
Lata 60. i 70.: big beat
W 1962 roku powstał zespół Niebiesko-Czarni, przez który przewinęło się wiele późniejszych gwiazd polskiej estrady, między innymi Czesław Niemen. W 1965 roku w Gdańsku założono Czerwone Gitary, nazywane często „polskimi Beatlesami”. Ich melodyjne piosenki, pisane między innymi przez Seweryna Krajewskiego, do dziś należą do klasyki polskiej muzyki rozrywkowej. W latach 70. popularność zdobyły też między innymi SBB i Budka Suflera.
Lata 80.: boom rockowy
Prawdziwy rozkwit polskiego rocka przypadł na lata 80. Na scenie pojawiły się zespoły, które śpiewało całe pokolenie:
- Perfect – grupa Zbigniewa Hołdysa z wokalistą Grzegorzem Markowskim, autorka utworów „Autobiografia” i „Nie płacz Ewka”.
- Lady Pank – zespół założony przez gitarzystę Jana Borysewicza i tekściarza Andrzeja Mogielnickiego, znany z przeboju „Mniej niż zero”.
- Budka Suflera – lubelska grupa z wokalistą Krzysztofem Cugowskim i kompozytorem Romualdem Lipką, działająca od lat 70.
- Dżem – zespół z Tychów, najważniejszy przedstawiciel polskiego blues rocka, kojarzony z charyzmatycznym wokalistą Ryszardem Riedlem i utworami „Whisky” oraz „List do M.”
Ogromne znaczenie miał festiwal w Jarocinie, który od 1980 roku jako Festiwal Muzyków Rockowych stał się najważniejszym miejscem spotkań młodej sceny rockowej, punkowej i nowofalowej w PRL. Grali tam między innymi Dezerter, Siekiera, Kult i TSA. Więcej tekstów o współczesnych zjawiskach muzycznych znajdziesz w kategorii muzyka nowoczesna.
Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się rock od rock and rolla?
Rock and roll to wcześniejsza, taneczna muzyka lat 50., oparta na schemacie bluesowym i rytmie rhythm and bluesa. Rock to szersze pojęcie, obejmujące wszystkie style, które rozwinęły się z rock and rolla od lat 60., takie jak hard rock, punk czy rock progresywny.
Kto jest uważany za twórcę rock and rolla?
Nie ma jednego twórcy. Za pionierów uznaje się przede wszystkim Chucka Berry’ego, Little Richarda, Elvisa Presleya, Billa Haleya, Jerry’ego Lee Lewisa i Buddy’ego Holly’ego. Samą nazwę spopularyzował prezenter radiowy Alan Freed.
Jakie instrumenty są podstawą zespołu rockowego?
Podstawowy skład to gitara elektryczna, gitara basowa, perkusja i wokal. Często dochodzą do nich druga gitara oraz instrumenty klawiszowe, na przykład organy Hammonda lub syntezator.
Jaki był pierwszy polski zespół rockowy?
Za pierwszą polską grupę rock and rollową uważa się gdański zespół Rhythm and Blues, założony w 1959 roku z inicjatywy Franciszka Walickiego. Wkrótce po nim powstali Niebiesko-Czarni.
Czym jest grunge?
Grunge to odmiana rocka alternatywnego z przełomu lat 80. i 90., związana z Seattle. Łączy punkową energię z ciężkim brzmieniem gitar. Najbardziej znanym zespołem grunge’owym jest Nirvana.
Muzyka rockowa – podsumowanie
Muzyka rockowa wyrosła z bluesa, rhythm and bluesa i country, a w latach 50. eksplodowała jako rock and roll dzięki takim artystom jak Chuck Berry, Elvis Presley i Little Richard. Lata 60. przyniosły Beatlesów, Rolling Stonesów, brytyjską inwazję i psychodelię, a kolejne dekady dały światu hard rocka, rock progresywny, heavy metal, punk, rock alternatywny i grunge.
W Polsce rock zaczął się od gdańskiego big beatu, a w latach 80. przeżył prawdziwy boom dzięki Perfectowi, Lady Pank, Budce Suflera, Dżemowi i festiwalowi w Jarocinie. Choć od narodzin rock and rolla minęło już ponad 70 lat, gitara elektryczna, bas i perkusja wciąż brzmią tak samo energetycznie, a rock pozostaje jednym z najczęściej słuchanych i granych gatunków na świecie.
