Instrumenty perkusyjne melodyczne to grupa instrumentów, na których gra się przez uderzanie, ale które, w przeciwieństwie do bębnów czy talerzy, wydają dźwięki o określonej wysokości. Można na nich zagrać melodię, akordy i całe utwory, a nie tylko rytm. Należą do nich m.in. ksylofon, marimba, wibrafon, dzwonki, czelesta, dzwony rurowe i kotły. Wiele osób zetknęło się z nimi już w szkole, grając na cymbałkach lub dzwonkach chromatycznych.
W tym artykule wyjaśniamy, czym różnią się instrumenty perkusyjne melodyczne od niemelodycznych, jak je dzielimy, z czego są zbudowane i gdzie się ich używa: w orkiestrze symfonicznej, w jazzie, w muzyce rozrywkowej i w edukacji. Opisujemy też najważniejsze instrumenty tej grupy, ich historię, skalę i ciekawostki.
Czym są instrumenty perkusyjne melodyczne?
Instrumenty perkusyjne to instrumenty, w których dźwięk powstaje przez uderzenie, potrząsanie lub pocieranie. Dzieli się je na dwie grupy. Niemelodyczne wydają dźwięk o nieokreślonej wysokości, więc służą przede wszystkim do grania rytmu i efektów. Melodyczne wydają dźwięki o określonej wysokości, czyli konkretne nuty, takie jak c, d czy e. Dzięki temu można na nich grać melodie i współbrzmienia, a w partyturze zapisuje się je na pięciolinii z kluczem, tak samo jak partie fortepianu czy skrzypiec.
Najczęściej instrument perkusyjny melodyczny ma zestaw elementów, z których każdy jest nastrojony na inny dźwięk. Mogą to być drewniane lub metalowe sztabki ułożone jak klawisze fortepianu, metalowe rury, płytki albo nastrojone membrany. Muzyk uderza w nie pałkami lub młotkiem, a w przypadku czelesty naciska klawisze, które poruszają młoteczki.
Instrumenty melodyczne a niemelodyczne – różnice
Granica między obiema grupami nie zawsze zależy od materiału czy sposobu gry. Decyduje to, czy instrument wydaje dźwięk o wyraźnej, rozpoznawalnej wysokości. Bęben wielki i kotły to oba instrumenty z membraną, ale tylko kotły można nastroić na konkretny dźwięk. Podobnie talerz perkusyjny jest niemelodyczny, a małe, nastrojone talerzyki zwane krotalami są melodyczne.
| Cecha | Instrumenty melodyczne | Instrumenty niemelodyczne |
| Wysokość dźwięku | określona, konkretne nuty | nieokreślona |
| Co można zagrać | melodię, akordy, rytm | rytm, akcenty, efekty brzmieniowe |
| Zapis nutowy | na pięciolinii z kluczem wiolinowym lub basowym | zwykle na jednej linii lub w specjalnym zapisie perkusyjnym |
| Przykłady | ksylofon, marimba, wibrafon, dzwonki, czelesta, dzwony rurowe, kotły | werbel, bęben wielki, talerze, triangel, tamburyn, marakasy |
Instrumentom z drugiej grupy poświęciliśmy osobny artykuł: instrumenty perkusyjne niemelodyczne – kompendium wiedzy. Ogólny podział wszystkich instrumentów znajdziesz w tekście podział instrumentów muzycznych.
Krótka historia instrumentów perkusyjnych melodycznych
Instrumenty ze strojonymi sztabkami należą do najstarszych na świecie. Drewniane ksylofony od wieków istnieją w Afryce i Azji Południowo-Wschodniej. W Afryce Zachodniej grano na balafonie, czyli ksylofonie z rezonatorami z tykw, a w Indonezji rozwinął się gamelan, orkiestra złożona głównie z metalofonów i gongów, które brzmią do dziś na Jawie i Bali.
Do Europy ksylofon dotarł prawdopodobnie w późnym średniowieczu. Przez długi czas był instrumentem ludowym i wędrownych grajków, a jego sztabki układano na wiązkach słomy, stąd dawna niemiecka nazwa „Strohfiedel”, czyli „słomiane skrzypce”. Dzwonki, znane w Europie od XVII wieku, były początkowo zestawami małych dzwonów, a później stalowych płytek. Kotły trafiły do orkiestry z muzyki wojskowej, gdzie razem z trąbkami towarzyszyły kawalerii, i od epoki baroku na stałe weszły do składu orkiestry.
Prawdziwy rozkwit tej grupy instrumentów przyniósł przełom XIX i XX wieku. W 1886 roku w Paryżu opatentowano czelestę, w latach 20. XX wieku w Stanach Zjednoczonych powstał wibrafon, a marimba, która trafiła do Ameryki Środkowej z Afryki, została udoskonalona i rozpowszechniona jako instrument koncertowy. W XX wieku kompozytorzy zaczęli pisać dla instrumentów sztabkowych coraz bardziej wymagające partie, a w drugiej połowie stulecia powstał bogaty repertuar solowy na marimbę i wibrafon.
Podział instrumentów perkusyjnych melodycznych
Instrumenty perkusyjne melodyczne można podzielić według materiału, z którego zrobione są elementy wydające dźwięk, i według sposobu gry. Najczęściej wyróżnia się:
- instrumenty sztabkowe drewniane – ksylofon, marimba,
- instrumenty sztabkowe metalowe – wibrafon, dzwonki, metalofon, cymbałki,
- instrumenty klawiszowe z młoteczkami – czelesta,
- instrumenty z metalowymi rurami i płytkami – dzwony rurowe, krotale,
- instrumenty membranowe o określonej wysokości – kotły,
- instrumenty o kształcie misy – steelpan, handpan.
W systematyce instrumentów Hornbostela i Sachsa większość z nich to idiofony, czyli instrumenty, w których drga cały materiał instrumentu, na przykład sztabka. Kotły są natomiast membranofonami, bo dźwięk wytwarza drgająca membrana.
Ksylofon
Ksylofon ma drewniane sztabki ułożone w dwóch rzędach, tak jak białe i czarne klawisze fortepianu. Najlepsze instrumenty mają sztabki z twardego drewna palisandrowego, tańsze i szkolne z drewna liściastego lub tworzywa sztucznego. Pod sztabkami znajdują się metalowe rury, które wzmacniają dźwięk. Skala ksylofonu koncertowego wynosi zwykle od 3 do 4 oktaw, a instrument brzmi oktawę wyżej, niż wskazuje zapis nutowy.
Ksylofon ma jasny, suchy i krótki dźwięk, który świetnie przebija się przez brzmienie orkiestry. Gra się na nim twardymi pałkami z gumy lub tworzywa. Jednym z najsłynniejszych przykładów jego użycia jest „Taniec szkieletów” (Danse macabre) Camille’a Saint-Saënsa, w którym ksylofon naśladuje stukot kości. Ten sam kompozytor wykorzystał go w części „Skamieliny” z „Karnawału zwierząt”.
Marimba
Marimba jest bliską krewną ksylofonu, ale ma szersze sztabki, niższy zakres i dłuższe rezonatory. Jej dźwięk jest ciepły, miękki i pełny, szczególnie w niskim rejestrze. Koncertowe marimby mają zwykle od 4 i 1/3 do 5 oktaw, przez co należą do największych instrumentów perkusyjnych. Gra się na nich miękkimi pałkami owiniętymi przędzą.
Marimba wywodzi się z Afryki, a do Ameryki Środkowej dotarła razem z niewolnikami. Do dziś jest instrumentem narodowym Gwatemali i bardzo popularnym w Meksyku. W XX wieku stała się pełnoprawnym instrumentem solowym, a marimbiści grają na niej często czterema pałkami jednocześnie, po dwie w każdej dłoni, co pozwala wykonywać akordy i wielogłosowe utwory. Jedną z najbardziej znanych na świecie marimbistek jest pochodząca z Polski Katarzyna Myćka.
Wibrafon
Wibrafon ma sztabki z aluminium, a pod nimi rezonatory, w których obracają się małe wiatraczki napędzane silnikiem elektrycznym. Wiatraczki na przemian otwierają i zamykają rezonatory, dzięki czemu dźwięk faluje i uzyskuje charakterystyczne vibrato. Wibrafon ma też pedał tłumika, podobny do pedału fortepianu, który pozwala przedłużać lub wyciszać dźwięki. Typowa skala instrumentu to 3 oktawy.
Instrument powstał w Stanach Zjednoczonych w latach 20. XX wieku i bardzo szybko trafił do jazzu. Mistrzami wibrafonu byli m.in. Lionel Hampton, Milt Jackson i Gary Burton, który rozwinął technikę gry czterema pałkami. W Polsce wibrafon spopularyzował w jazzie m.in. Jerzy Milian. Wibrafon pojawia się też w muzyce filmowej, popowej i współczesnej muzyce poważnej. Więcej o tym gatunku przeczytasz w artykule o jazzie.
Dzwonki (glockenspiel)
Dzwonki orkiestrowe, nazywane też z niemieckiego glockenspiel, mają stalowe płytki ułożone jak klawiatura. Gra się na nich twardymi pałkami z tworzywa lub mosiądzu. Dźwięk jest bardzo jasny, dźwięczny i długo wybrzmiewa, a instrument brzmi aż dwie oktawy wyżej, niż jest zapisany. Dzwonki mają zwykle około 2,5 oktawy skali.
Dzwonki często dodają orkiestrze blasku i „magicznego” charakteru. Słychać je m.in. w „Uczniu czarnoksiężnika” Paula Dukasa. Wersją szkolną tego instrumentu są dzwonki chromatyczne, na których wiele dzieci uczy się pierwszych melodii. Opisaliśmy je szczegółowo w artykule dzwonki chromatyczne – charakterystyka, jak grać.
Metalofon i cymbałki
Metalofon to ogólna nazwa instrumentów z metalowymi sztabkami. W edukacji muzycznej używa się metalofonów o niewielkiej skali, często z wymiennymi sztabkami, które pozwalają zostawić tylko dźwięki potrzebne do danego ćwiczenia. Popularne w przedszkolach i klasach I-III cymbałki to mały metalofon z kolorowymi płytkami, zwykle w skali diatonicznej, czyli bez dźwięków z krzyżykami i bemolami.
Dzięki prostocie i kolorowym oznaczeniom dźwięków cymbałki są dla dzieci pierwszym krokiem w nauce melodii i zapisu nutowego. Jeśli chcesz zacząć od podstaw, zajrzyj do artykułów o nazwach literowych nut i skali muzycznej.
Czelesta
Czelesta wygląda jak małe pianino, ale wewnątrz zamiast strun ma metalowe płytki z drewnianymi rezonatorami. Po naciśnięciu klawisza młoteczek uderza w płytkę, a instrument wydaje delikatny, srebrzysty dźwięk, przypominający pozytywkę. Czelesta brzmi oktawę wyżej niż zapis. Choć ma klawiaturę, zalicza się ją do instrumentów perkusyjnych, a w orkiestrze gra na niej zwykle pianista.
Instrument opatentował w 1886 roku paryski konstruktor Auguste Mustel. Sławę przyniósł mu Piotr Czajkowski, który użył czelesty w „Tańcu Wieszczki Cukrowej” z baletu „Dziadek do orzechów”. Więcej o tym kompozytorze przeczytasz w artykule o Piotrze Czajkowskim.
Dzwony rurowe i krotale
Dzwony rurowe to zestaw metalowych rur różnej długości, zawieszonych pionowo na stojaku. Muzyk uderza w górną krawędź rur specjalnym młotkiem, a dźwięk przypomina bicie dzwonów kościelnych. Instrument ma pedał tłumika i skalę około półtorej oktawy. W orkiestrze zastępuje prawdziwe dzwony, które byłyby zbyt duże i ciężkie. Dzwony rurowe dały nazwę słynnemu albumowi Mike’a Oldfielda „Tubular Bells” z 1973 roku.
Krotale to małe, grube talerzyki z mosiądzu lub brązu, z których każdy jest nastrojony na konkretny dźwięk. Układa się je w szeregu jak sztabki dzwonków i gra twardymi pałkami. Mają czysty, wysoki i długo wybrzmiewający dźwięk. Nazywane są też talerzykami antycznymi, a jednym z najbardziej znanych przykładów ich użycia jest „Popołudnie fauna” Claude’a Debussy’ego.
Kotły
Kotły to najważniejszy instrument perkusyjny orkiestry symfonicznej i jedyny powszechnie używany bęben o określonej wysokości dźwięku. Mają duży, półkulisty korpus z miedzi lub włókna szklanego, na który naciągnięta jest membrana. Napięcie membrany, a więc wysokość dźwięku, zmienia się za pomocą śrub lub pedału, dzięki czemu kotlista może przestroić instrument nawet w trakcie gry. W orkiestrze używa się zwykle od dwóch do pięciu kotłów różnej wielkości.
Kotły grają przede wszystkim podstawowe dźwięki tonacji, wzmacniając harmonię i rytm, ale potrafią też prowadzić samodzielne motywy. Józef Haydn rozpoczął swoją Symfonię nr 103 tremolem kotłów, stąd jej przydomek „Z werblem na kotłach”. Ogromną rolę dał im też Ludwig van Beethoven. O składzie orkiestry i miejscu kotłów w jej brzmieniu przeczytasz w artykule orkiestra symfoniczna – z jakich instrumentów się składa.
Steelpan i handpan
Steelpan, nazywany też steel drum, to instrument z Trynidadu i Tobago. Powstał w latach 30. i 40. XX wieku z metalowych beczek po ropie naftowej. Dno beczki wyklepuje się w kształt misy z wieloma polami, z których każde jest nastrojone na inny dźwięk. Steelpan ma jasne, radosne brzmienie, kojarzone z muzyką karaibską i karnawałem, a w Trynidadzie i Tobago jest instrumentem narodowym.
Handpan to współczesny instrument przypominający dwie złączone metalowe misy. Pierwowzór, nazwany Hang, stworzyli w 2000 roku szwajcarscy konstruktorzy z pracowni PANArt. Gra się na nim dłońmi i palcami, a nie pałkami. Ma ciepłe, medytacyjne brzmienie i zwykle jest nastrojony w jednej skali, dlatego łatwo zagrać na nim przyjemnie brzmiące improwizacje.
Jak gra się na instrumentach perkusyjnych melodycznych?
Na większości instrumentów sztabkowych gra się pałkami. Ich wybór ma ogromny wpływ na brzmienie. Twarde pałki z gumy, tworzywa lub mosiądzu dają jasny, wyraźny dźwięk i są używane do ksylofonu i dzwonków. Miękkie pałki owinięte przędzą lub wełną wydobywają ciepły, okrągły ton z marimby i wibrafonu. Do kotłów używa się pałek z filcowymi główkami o różnej twardości.
Początkujący grają zwykle dwiema pałkami, po jednej w każdej ręce. Zaawansowani muzycy używają czterech pałek, co pozwala grać akordy i kilka głosów jednocześnie. Istnieje kilka technik trzymania czterech pałek, m.in. technika Stevensa, technika Burtona i chwyt tradycyjny krzyżowy. Ważne jest uderzanie w środek sztabki, w miejsce, w którym dźwięk brzmi najpełniej, oraz szybkie odbicie pałki, żeby nie stłumić drgań.
Instrumenty sztabkowe są bardzo dobre do nauki muzyki. Układ sztabek odpowiada klawiaturze fortepianu, więc łatwo zobaczyć, jak zbudowane są gamy i akordy. Gra na nich rozwija słuch, poczucie rytmu i koordynację ruchową.
Gdzie usłyszysz instrumenty perkusyjne melodyczne?
- W orkiestrze symfonicznej – kotły grają niemal w każdym utworze od czasów klasycyzmu, a ksylofon, dzwonki, czelesta i dzwony rurowe dodają barw w muzyce romantycznej i współczesnej. Więcej o tej muzyce przeczytasz w artykule muzyka klasyczna.
- W jazzie – wibrafon jest jednym z ważnych instrumentów solowych, a marimba pojawia się w jazzie latynoskim.
- W muzyce rozrywkowej i filmowej – dzwonki, czelesta i marimba często budują nastrój baśniowy lub świąteczny, a dzwony rurowe dodają podniosłości.
- W muzyce świata – balafon w Afryce Zachodniej, gamelan w Indonezji, marimba w Ameryce Środkowej i steelpan na Karaibach.
- W szkole i przedszkolu – cymbałki, metalofony i dzwonki chromatyczne to podstawowe instrumenty na lekcjach muzyki.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są instrumenty perkusyjne melodyczne?
Do najważniejszych instrumentów perkusyjnych melodycznych należą ksylofon, marimba, wibrafon, dzwonki (glockenspiel), metalofon, cymbałki, czelesta, dzwony rurowe, krotale, kotły, steelpan i handpan.
Czym różnią się instrumenty perkusyjne melodyczne od niemelodycznych?
Instrumenty melodyczne wydają dźwięki o określonej wysokości, dlatego można na nich grać melodie i akordy. Niemelodyczne, takie jak werbel, talerze czy marakasy, wydają dźwięki o nieokreślonej wysokości i służą głównie do grania rytmu.
Czy kotły to instrument melodyczny?
Tak. Kotły wydają dźwięk o określonej wysokości, a muzyk stroi je za pomocą śrub lub pedału. To odróżnia je od innych bębnów, takich jak werbel czy bęben wielki, które są niemelodyczne.
Czym różni się ksylofon od marimby?
Oba instrumenty mają drewniane sztabki, ale marimba ma szersze sztabki, dłuższe rezonatory i niższy zakres. Ksylofon brzmi jasno i krótko, a marimba ciepło i miękko. Na ksylofonie gra się zwykle twardymi pałkami, a na marimbie miękkimi.
Czym różnią się cymbałki od dzwonków?
Cymbałki to mały, zwykle diatoniczny metalofon dla dzieci, z jednym rzędem kolorowych płytek. Dzwonki chromatyczne i orkiestrowe mają dwa rzędy sztabek ułożonych jak klawiatura fortepianu, więc można na nich zagrać wszystkie dźwięki, także z krzyżykami i bemolami.
Czy czelesta to instrument perkusyjny?
Tak. Choć ma klawiaturę jak pianino, dźwięk powstaje przez uderzenie młoteczków w metalowe płytki, dlatego czelestę zalicza się do instrumentów perkusyjnych melodycznych.
Instrumenty perkusyjne melodyczne – podsumowanie
Instrumenty perkusyjne melodyczne łączą uderzeniowy sposób gry z możliwością wykonywania melodii i harmonii. Należą do nich drewniane ksylofon i marimba, metalowe wibrafon, dzwonki, metalofon i cymbałki, klawiszowa czelesta, dzwony rurowe, krotale, membranowe kotły oraz steelpan i handpan. Każdy z nich ma inną barwę: od suchego stukotu ksylofonu, przez ciepło marimby i falujące vibrato wibrafonu, po srebrzysty dźwięk czelesty.
Instrumenty te są obecne w orkiestrze symfonicznej, jazzie, muzyce filmowej, muzyce świata i w szkole, gdzie dla wielu osób są pierwszym kontaktem z grą melodii. Jeśli chcesz poznać pozostałe instrumenty z tej rodziny, zajrzyj do kategorii instrumenty muzyczne.
