Wiolonczela to instrument, którego brzmienie najczęściej porównuje się do ludzkiego głosu. Potrafi zagrać głęboki, ciepły bas, a chwilę później śpiewną melodię w rejestrze tenoru. Gra się na niej na siedząco, opierając instrument nóżką o podłogę i trzymając go między kolanami. W orkiestrze symfonicznej tworzy fundament harmonii razem z kontrabasami, a w muzyce solowej ma jeden z najpiękniejszych repertuarów, od suit Bacha po romantyczne koncerty Dvořáka i Elgara. W tym artykule wyjaśniamy, jak zbudowana jest wiolonczela, jak się ją stroi, skąd się wzięła, jakie rozmiary są dostępne dla dzieci i jak zacząć naukę gry.
Wiolonczela należy do rodziny instrumentów smyczkowych, razem ze skrzypcami, altówką i kontrabasem. Jeśli chcesz zobaczyć, jak ta rodzina wygląda w całości, zajrzyj do naszego kompendium wiedzy o instrumentach smyczkowych.
Czym jest wiolonczela
Wiolonczela to tenorowo-basowy instrument strunowy smyczkowy. W klasyfikacji Hornbostela-Sachsa należy do chordofonów złożonych, czyli instrumentów, w których struny są rozpięte nad pudłem rezonansowym. Dźwięk powstaje najczęściej przez pocieranie strun smyczkiem, ale można je też szarpać palcami.
Budową przypomina powiększone skrzypce. Ma ten sam charakterystyczny kształt pudła z wcięciami w talii, otwory w kształcie litery f i gryf bez progów, ale jej korpus jest mniej więcej dwa razy dłuższy. Pełnowymiarowa wiolonczela ma pudło długości ok. 75,5 cm, a cały instrument bez nóżki mierzy ok. 120 cm. Z tego powodu nie da się jej trzymać pod brodą: wiolonczelista siedzi, a instrument stoi przed nim, oparty o podłogę.
Nazwa pochodzi od włoskiego violoncello, czyli dosłownie „mały violone”. Violone był dużym, basowym instrumentem smyczkowym, a wiolonczela była jego mniejszą, poręczniejszą odmianą.
Budowa wiolonczeli
Wiolonczela składa się z tych samych elementów co inne instrumenty smyczkowe. Każdy z nich ma wpływ na dźwięk i wygodę gry.
Pudło rezonansowe
Pudło tworzą płyta wierzchnia (zwykle ze świerku), płyta spodnia i boczki (najczęściej z klonu). W płycie wierzchniej wycięte są dwa otwory w kształcie litery f, przez które dźwięk wydostaje się na zewnątrz. Wewnątrz znajdują się dwa elementy niewidoczne z zewnątrz, ale bardzo ważne:
- Dusza. Cienki drewniany kołek wstawiony między płytę wierzchnią a spodnią, pod prawą nóżką podstawka. Przenosi drgania między płytami i podtrzymuje płytę wierzchnią pod naciskiem strun. Lutnicy mówią, że od jej ustawienia zależy „dusza” brzmienia.
- Belka basowa. Listwa przyklejona od spodu płyty wierzchniej, pod niskimi strunami. Wzmacnia płytę i pomaga przenosić niskie częstotliwości.
Gryf, podstawek i główka
Gryf jest pokryty podstrunnicą z twardego, ciemnego drewna (tradycyjnie hebanu). Nie ma progów, więc wysokość dźwięku zależy wyłącznie od tego, gdzie wiolonczelista położy palec. To wymaga dobrego słuchu i precyzji. Struny opierają się na podstawku, który przenosi ich drgania na płytę wierzchnią. Na drugim końcu gryfu znajduje się główka ze ślimakiem i kołkami do strojenia. Do precyzyjnego dostrajania służą mikrostroiki przy strunniku.
Nóżka i smyczek
Nóżka (iglica) to metalowy lub węglowy pręt wysuwany z dołu instrumentu. Pozwala oprzeć wiolonczelę o podłogę i dopasować jej wysokość do wzrostu grającego. Smyczek wiolonczelowy jest krótszy i cięższy niż skrzypcowy. Ma włosie z końskiego ogona, które przed grą naciera się kalafonią, żeby lepiej „chwytało” strunę.
Strój i skala wiolonczeli
Wiolonczela ma cztery struny strojone w kwintach. Od najniższej są to dźwięki C, G, d, a, czyli dokładnie oktawę niżej niż altówka. Najniższa struna C brzmi bardzo głęboko i daje instrumentowi jego charakterystyczny, „aksamitny” bas. Najwyższa struna a jest najjaśniejsza i najczęściej prowadzi melodię.
| Struna | Dźwięk | Charakter brzmienia |
|---|---|---|
| I (najwyższa) | a | jasna, śpiewna, prowadzi melodię |
| II | d | ciepła, miękka, „tenorowa” |
| III | G | pełna, ciemniejsza |
| IV (najniższa) | C | głęboki, mocny bas |
Ponieważ wiolonczela obejmuje bardzo szeroki zakres dźwięków, zapisuje się ją w trzech kluczach: basowym (najczęściej), tenorowym (dla wyższych partii) i wiolinowym (dla najwyższych dźwięków). Jeśli dopiero uczysz się czytać nuty, zacznij od tekstu o kluczu wiolinowym, a potem przejdź do klucza basowego, który na wiolonczeli jest podstawowy.
Dawniej struny robiono z jelit zwierzęcych, czasem owijanych srebrem. Dziś najczęściej stosuje się struny stalowe lub z rdzeniem syntetycznym. Struny jelitowe wróciły do łask w wykonawstwie historycznym, czyli tam, gdzie muzycy odtwarzają brzmienie z epoki baroku.
Historia wiolonczeli
Wiolonczela pojawiła się w drugiej połowie XVI wieku we Włoszech. Wyewoluowała z instrumentów z rodziny viola da braccio, czyli „violi ramiennej”, do której należą też skrzypce i altówka. Najstarsze zachowane wiolonczele to dwa instrumenty zbudowane przez Andreę Amatiego z Cremony mniej więcej w latach 1560-1570.
Przez długi czas wiolonczela nie miała jednego, ustalonego rozmiaru. Standard, który obowiązuje do dziś (pudło długości ok. 75 cm), wyznaczył dopiero Antonio Stradivari na początku XVIII wieku. Instrumenty z jego warsztatu należą do najcenniejszych na świecie.
Od akompaniamentu do instrumentu solowego
W epoce baroku wiolonczela pełniła głównie funkcję akompaniamentu: grała linię basu w tzw. basso continuo, razem z klawesynem lub organami. Pierwsze znane utwory na wiolonczelę solo napisał Domenico Gabrielli z Bolonii pod koniec XVII wieku. Prawdziwy przełom przyniosło jednak sześć suit na wiolonczelę solo Jana Sebastiana Bacha, powstałych prawdopodobnie w latach 1720-1723. Do dziś są one dla wiolonczelistów tym, czym dla pianistów preludia i fugi. Więcej o samym kompozytorze przeczytasz w artykule o Janie Sebastianie Bachu.
W XVIII wieku wiolonczela stopniowo wyparła violę da gambę, starszy instrument basowy trzymany między kolanami. Pisali dla niej Haydn (dwa koncerty: C-dur i D-dur), Boccherini, który sam był wiolonczelistą, i Beethoven (sonaty na fortepian i wiolonczelę). W XIX i XX wieku powstały najsłynniejsze koncerty wiolonczelowe: Schumanna, Dvořáka i Elgara, a Czajkowski skomponował Wariacje na temat rokokowy.
Rozmiary wiolonczeli
Dzieci nie muszą czekać, aż urosną do pełnowymiarowego instrumentu. Wiolonczele produkuje się w kilku pomniejszonych rozmiarach. Oznacza się je ułamkami, ale nie są to dokładne proporcje: wiolonczela 1/2 nie jest o połowę mniejsza od 4/4.
| Rozmiar | Długość pudła (ok.) | Dla kogo (orientacyjnie) |
|---|---|---|
| 1/8 | 45 cm | najmłodsze dzieci |
| 1/4 | 51 cm | młodsze dzieci w wieku wczesnoszkolnym |
| 1/2 | 58 cm | dzieci w wieku szkolnym |
| 3/4 | 66 cm | starsze dzieci |
| 7/8 | 70 cm | młodzież i niżsi dorośli |
| 4/4 | 75,5 cm | dorośli i młodzież o wzroście dorosłego |
Wiek to tylko punkt wyjścia. O rozmiarze decyduje wzrost, długość rąk i nóg oraz to, czy dziecko swobodnie sięga lewą ręką do główki, a prawą prowadzi smyczek bez napięcia barków. Najlepiej dobierać instrument razem z nauczycielem. Zbyt duża wiolonczela utrudnia czystą intonację i może prowadzić do złych nawyków w postawie.
Techniki gry na wiolonczeli
Wiolonczelista ma do dyspozycji wiele sposobów wydobywania dźwięku. Najważniejsze z nich to:
- Arco. Gra smyczkiem, podstawowa technika. W jej ramach wyróżnia się m.in. legato (płynne łączenie dźwięków), détaché (oddzielne pociągnięcia) i staccato (krótkie, oderwane dźwięki).
- Pizzicato. Szarpanie struny palcem. Na wiolonczeli brzmi pełniej i dłużej niż na skrzypcach, dlatego często pojawia się w partiach orkiestrowych i w jazzie.
- Vibrato. Delikatne kołysanie palcem lewej ręki, które ożywia dźwięk i nadaje mu śpiewny charakter.
- Flażolety. Lekkie dotknięcie struny zamiast jej dociśnięcia daje wysoki, szklisty dźwięk.
- Gra w pozycji kciukowej. W wysokim rejestrze wiolonczelista kładzie kciuk na strunach jako ruchome „siodełko”. To technika charakterystyczna właśnie dla wiolonczeli.
Wiolonczela w orkiestrze i poza nią
W orkiestrze symfonicznej grupa wiolonczel siedzi zwykle po prawej stronie dyrygenta, z przodu sceny. Liczy najczęściej 8-12 muzyków. Wiolonczele grają linię basu razem z kontrabasami, ale kompozytorzy chętnie powierzają im też melodie. Słynne przykłady to temat z uwertury Wilhelm Tell Rossiniego czy melodia z Łabędzia Saint-Saënsa, jednego z najczęściej granych utworów na wiolonczelę z fortepianem.
Wiolonczela to także stały element kwartetu smyczkowego (dwoje skrzypiec, altówka i wiolonczela) oraz tria fortepianowego. Coraz częściej słychać ją też w muzyce filmowej, popie i rocku: zespoły złożone z samych wiolonczelistów wykonują przeboje rockowe i udowadniają, że ten instrument nie jest zarezerwowany dla filharmonii.
Słynni wiolonczeliści
Historię wiolonczeli w XX wieku zmienił Pablo Casals, który rozsławił zapomniane wcześniej suity Bacha. Wielkimi postaciami byli też Mścisław Rostropowicz, dla którego pisali m.in. Szostakowicz, Prokofiew i Britten, oraz Jacqueline du Pré, zapamiętana przede wszystkim jako wykonawczyni koncertu Elgara. Wśród współczesnych gwiazd najbardziej znany jest Yo-Yo Ma. W Polsce ważną postacią był Kazimierz Wiłkomirski, wiolonczelista, dyrygent i pedagog.
Jak zacząć naukę gry na wiolonczeli
Wiolonczela nie należy do najłatwiejszych instrumentów, ale dla wielu początkujących jest wygodniejsza niż skrzypce. Gra się na siedząco, w naturalnej pozycji, a większe odległości między dźwiękami na gryfie są łatwiejsze do „trafienia” dla dziecięcych palców. Oto kilka wskazówek na start:
- Zacznij od nauczyciela. Przez pierwsze miesiące najważniejsze są postawa, ułożenie rąk i prowadzenie smyczka. Złe nawyki trudno później poprawić, a samouczki wideo nie widzą, jak siedzisz.
- Dobierz rozmiar i krzesło. Krzesło powinno być stabilne, bez podłokietników, a uda równoległe do podłogi.
- Ćwicz krótko, ale codziennie. Dla początkującego 20-30 minut dziennie daje lepsze efekty niż dwie godziny raz w tygodniu.
- Używaj stroika. Bez progów każda nieczysta struna od razu psuje intonację. Strój sprawdzaj przed każdym ćwiczeniem.
- Słuchaj dużo muzyki. Nagrania suit Bacha czy Łabędzia pokażą, do jakiego brzmienia dążysz.
Pierwsze proste melodie można zagrać po kilku tygodniach. Swobodna gra w kilku pozycjach z vibrato to zwykle efekt kilku lat regularnej nauki. W szkołach muzycznych pierwszego stopnia wiolonczela jest jednym z instrumentów, na które przyjmuje się już małe dzieci.
Jak dbać o wiolonczelę
Po każdej grze przetrzyj struny i płytę wierzchnią miękką ściereczką, żeby usunąć pył kalafonii. Poluzuj włosie smyczka przed schowaniem go do futerału. Trzymaj instrument z dala od kaloryferów i nasłonecznionych okien: drewno źle znosi gwałtowne zmiany temperatury i wilgotności. Regularnie sprawdzaj, czy podstawek stoi prosto, bo struny podczas strojenia potrafią go przechylać.
Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się wiolonczela od kontrabasu?
Kontrabas jest większy, brzmi niżej i jest strojony w kwartach (E, A, D, G), a wiolonczela w kwintach (C, G, d, a). Na kontrabasie gra się na stojąco lub na wysokim stołku, na wiolonczeli na siedząco.
W jakim wieku można zacząć grać na wiolonczeli?
Dzięki małym rozmiarom (1/8, 1/4) naukę można zacząć już w wieku przedszkolnym lub wczesnoszkolnym. Dorośli również mogą zacząć w każdym wieku.
Jak stroi się wiolonczelę?
Struny stroi się w kwintach na dźwięki C, G, d, a. Najpierw dźwięk a według stroika lub kamertonu, potem kolejne struny. Duże zmiany robi się kołkami, a drobne poprawki mikrostroikami.
Czy na wiolonczeli trudno się gra?
Trudność polega głównie na braku progów i prowadzeniu smyczka. Pozycja przy grze jest jednak naturalna, a niski rejestr wybacza więcej niż wysokie dźwięki skrzypiec, dlatego wielu początkujących szybko czerpie z gry przyjemność.
Ile strun ma wiolonczela?
Współczesna wiolonczela ma cztery struny. W epoce baroku istniała też pięciostrunowa wiolonczela piccolo z dodatkową struną e.
Wiolonczela - podsumowanie
Wiolonczela to tenorowo-basowy instrument smyczkowy strojony w kwintach C, G, d, a, który narodził się we Włoszech w XVI wieku, a swój standardowy rozmiar zawdzięcza Stradivariemu. Z instrumentu akompaniującego w basso continuo stała się jednym z najważniejszych instrumentów solowych, z repertuarem od suit Bacha po koncerty Dvořáka i Elgara. Dzięki rozmiarom od 1/8 do 4/4 naukę można zacząć w każdym wieku. Więcej artykułów o instrumentach znajdziesz w kategorii Instrumenty muzyczne.
