Skrzypce: budowa, strój, rozmiary i nauka gry

Skrzypce to najmniejszy i najwyżej brzmiący instrument z rodziny smyczkowych, a zarazem jeden z najważniejszych instrumentów w historii muzyki europejskiej. Mają cztery struny strojone w kwintach, gryf bez progów i drewniane pudło, które mieści się pod brodą grającego. W orkiestrze symfonicznej skrzypkowie tworzą najliczniejszą grupę. W tym artykule wyjaśniamy, jak zbudowane są skrzypce, jak się je stroi, skąd pochodzą, jaki rozmiar wybrać dla dziecka i od czego zacząć naukę gry.

Skrzypce należą do chordofonów smyczkowych, czyli instrumentów, w których dźwięk powstaje dzięki drganiu struny pobudzanej smyczkiem. Ich krewnych, altówkę, wiolonczelę i kontrabas, opisujemy szerzej w naszym kompendium wiedzy o instrumentach smyczkowych.

Czym są skrzypce?

W klasyfikacji Hornbostela i Sachsa skrzypce to chordofon złożony, w którym struny biegną równolegle do pudła rezonansowego, a dźwięk wydobywa się smyczkiem. Ogólny podział instrumentów na idiofony, membranofony, chordofony i aerofony przybliżamy w artykule o podziale instrumentów muzycznych. Jako najwyżej brzmiące w rodzinie smyczkowej najczęściej prowadzą melodię.

Pełnowymiarowe skrzypce (rozmiar 4/4) mają korpus o długości ok. 35,5 cm, a cały instrument mierzy niecałe 60 cm. Drgająca część struny, od siodełka przy główce do podstawka, ma nieco mniej niż 33 cm.

Budowa skrzypiec

Choć skrzypce wyglądają prosto, składają się z kilkudziesięciu części.

Pudło rezonansowe

Pudło tworzą płyta wierzchnia, płyta spodnia i łączące je boczki. Płytę wierzchnią wykonuje się zwykle ze świerku, a spodnią i boczki z klonu, często o efektownym, falistym rysunku słojów. Obie płyty są lekko wysklepione. Po obu stronach podstawka w płycie wierzchniej wycięte są dwa otwory w kształcie litery f, zwane f-otworami. Pomagają płycie swobodnie drgać i wypuszczają dźwięk z wnętrza pudła.

Wewnątrz instrumentu znajdują się dwa elementy niewidoczne z zewnątrz, a bardzo ważne dla brzmienia:

Dusza. Cienki świerkowy kołeczek wstawiony bez kleju między płytę wierzchnią i spodnią, w pobliżu prawej (wiolinowej) nóżki podstawka. Podpiera płytę i przenosi drgania na spód. Widać ją przez prawy f-otwór, a nawet niewielkie przesunięcie duszy zmienia barwę instrumentu.
Belka basowa. Długa listewka przyklejona od spodu płyty wierzchniej pod lewą nóżką podstawka. Usztywnia płytę i wzmacnia niższe dźwięki. W XVIII i XIX wieku belki zaczęto robić dłuższe i masywniejsze, żeby instrument wytrzymał większy naciąg strun.

Podstawek, struny i strunociąg

Podstawek to precyzyjnie wycięta klonowa deseczka, która nie jest przyklejona, tylko dociśnięta do płyty przez struny. Wyznacza koniec drgającej części struny i przekazuje drgania do pudła. Jego górna krawędź jest zaokrąglona, dzięki czemu smyczek może prowadzić każdą strunę osobno. Struny mocuje się w strunociągu, czyli w podłużnej płytce przy dolnym końcu instrumentu. Na strunociągu montuje się mikrostroiki: małe śruby do precyzyjnego dostrajania. Na strunie E jest niemal zawsze, a uczniowie często mają je na wszystkich czterech strunach.

Gryf, kołki i podbródek

Gryf kończy się główką ze ślimakiem i skrzynką kołkową. Struny nawija się na drewniane, stożkowe kołki, które trzymają strój wyłącznie dzięki tarciu drewna o drewno. Na gryf naklejona jest podstrunnica, najczęściej hebanowa. W odróżnieniu od gitary nie ma na niej progów, więc skrzypek sam musi trafiać palcami w czyste dźwięki. To jedna z największych trudności dla początkujących.

Po lewej stronie strunociągu przykręca się podbródek, który pozwala pewnie przytrzymać instrument brodą. Od spodu zakłada się zwykle podpórkę na ramię.

Smyczek i kalafonia

Smyczek składa się z drewnianego lub kompozytowego pręta, żabki ze śrubą do napinania i pasma włosia. Tradycyjnie używa się włosia z końskiego ogona, zwykle ok. 150-200 włosów. Najcenniejsze smyczki robiono z brazylijskiego drewna pernambuco, ale ponieważ jest ono dziś gatunkiem chronionym, coraz częściej stosuje się inne drewno lub włókno węglowe. Współczesny kształt smyczka ustalił się w dużej mierze dzięki pracy francuskiego mistrza François Tourte’a.

Gołe włosie ślizga się po strunie i prawie nie wydaje dźwięku. Dlatego przed grą naciera się je kalafonią, czyli twardą żywicą, która zwiększa tarcie i pozwala włosiu „chwycić” strunę.

Strój skrzypiec G-D-A-E i skala

Cztery struny skrzypiec stroi się w kwintach czystych. W polskim nazewnictwie, z podziałem na oktawy, zapisuje się je jako g, d¹, a¹, e². Jak czytać takie oznaczenia, wyjaśniamy w artykule o nazwach literowych dźwięków.

Struna	Dźwięk (nazwa polska)	Oznaczenie międzynarodowe	Częstotliwość (ok.)
IV (najgrubsza)	g	G3	196 Hz
III	d¹	D4	293,7 Hz
II	a¹	A4	440 Hz
I (najcieńsza)	e²	E5	659,3 Hz

Strojenie zaczyna się od struny A, którą w orkiestrze podaje oboista, zwykle na wysokości 440 Hz lub nieco wyżej. Pozostałe struny stroi się kolejnymi kwintami. Najniższy dźwięk skrzypiec to g małe na pustej strunie. W górę skala sięga w praktyce orkiestrowej do ok. e⁴, a przy użyciu flażoletów wirtuozi wydobywają dźwięki jeszcze wyższe. Nuty dla skrzypiec zapisuje się w kluczu wiolinowym.

Historia skrzypiec: od Cremony do sal koncertowych

Narodziny instrumentu w XVI wieku

Skrzypce w dzisiejszej postaci ukształtowały się w pierwszej połowie XVI wieku w północnych Włoszech. Najstarsze przedstawienia instrumentu, jeszcze z trzema strunami, pochodzą z ok. 1530 roku. Jeden z pierwszych dokładnych opisów skrzypiec, razem ze strojem, podał Philibert Jambe de Fer w traktacie „Epitome musical” wydanym w Lyonie w 1556 roku. Ważnymi ośrodkami lutniczymi były Brescia i przede wszystkim Cremona.

Wielcy lutnicy z Cremony

Andrea Amati (ok. 1505-1577) uchodzi za twórcę skrzypiec w nowoczesnej formie. Około 1560 roku dwór francuski zamówił u niego zestaw instrumentów dla króla Karola IX. Skrzypce z tej serii, przechowywane w Ashmolean Museum w Oksfordzie, uważa się za najstarsze zachowane skrzypce.
Nicola Amati (1596-1684), wnuk Andrei, prowadził warsztat, w którym kształciło się wielu uczniów, m.in. Andrea Guarneri i najprawdopodobniej Antonio Stradivari.
Antonio Stradivari (ok. 1644-1737) zbudował ok. 1100 instrumentów, w tym ok. 960 skrzypiec. Przetrwało ok. 650 jego instrumentów. Za szczytowy okres jego twórczości uważa się lata ok. 1700-1725. Do najsłynniejszych należą skrzypce „Mesjasz” z 1716 roku.
Giuseppe Guarneri del Gesù (1698-1744) budował instrumenty o potężnym, ciemnym brzmieniu. Przetrwało ich mniej niż 200. Jego skrzypce z 1743 roku, nazwane „Il Cannone”, były ulubionym instrumentem Niccolò Paganiniego i do dziś są przechowywane w Genui.

Polska również ma swoją tradycję lutniczą. W Krakowie działał Marcin Groblicz (ok. 1530-po 1609), lutnik królewski i protoplasta rodu lutników, który budował instrumenty jeszcze w XVIII wieku.

Barok, klasycyzm i romantyzm

W baroku skrzypce stały się królową instrumentów. Arcangelo Corelli, Giuseppe Tartini i Antonio Vivaldi, autor „Czterech pór roku”, rozwinęli formę sonaty i koncertu skrzypcowego. Później dla skrzypiec pisali m.in. Beethoven, Mendelssohn i Brahms. W XIX wieku dawne instrumenty przebudowywano dla mocniejszego dźwięku (dłuższy gryf, masywniejsza belka basowa, większy naciąg strun) i w takiej postaci gra się dziś na skrzypcach Stradivariego i Guarneriego.

Rozmiary skrzypiec dla dzieci

Skrzypce produkuje się w rozmiarach ułamkowych, dzięki czemu naukę można zacząć już w wieku przedszkolnym. Oznaczenia 1/2 czy 1/4 to umowne nazwy, a nie dokładne proporcje: skrzypce 1/2 nie są o połowę mniejsze od pełnowymiarowych. Najlepszą miarą jest długość lewej ręki wyciągniętej prosto przed siebie, mierzona od nasady ramienia do środka otwartej dłoni.

Rozmiar	Długość ręki	Orientacyjny wiek	Długość korpusu (ok.)
1/16	34-43 cm	3-5 lat	23 cm
1/8	42-44,5 cm	4-7 lat	25,5 cm
1/4	43-49 cm	5-8 lat	28 cm
1/2	49-55 cm	6-9 lat	32 cm
3/4	55-61 cm	7-11 lat	33,5 cm
4/4	61-67 cm	od ok. 11-12 lat i dorośli	35,5 cm

Spotyka się też rozmiar 1/10 (między 1/16 a 1/8) oraz 7/8, który bywa wygodny dla drobnych dorosłych. Tabele różnych producentów nieco się od siebie różnią, a wiek jest tylko wskazówką. W razie wątpliwości lepiej wybrać mniejszy rozmiar: zbyt duży instrument zmusza dziecko do nienaturalnego wyciągania ręki i utrudnia czystą intonację. Dorosły początkujący prawie zawsze gra na rozmiarze 4/4.

Techniki gry na skrzypcach

Arco. Gra smyczkiem, podstawowy sposób wydobycia dźwięku. Rozróżnia się smyczek w dół i w górę oraz różne artykulacje, np. legato, staccato i spiccato.
Pizzicato. Szarpanie strun palcem, najczęściej prawej ręki. Wirtuozi stosują też pizzicato lewą ręką.
Vibrato. Rytmiczne kołysanie palca lewej ręki na strunie, które delikatnie faluje wysokością dźwięku i nadaje mu śpiewność. Wykonuje się je ruchem nadgarstka lub całego przedramienia.
Flażolety. Lekkie dotknięcie struny w punkcie węzłowym (bez dociskania do podstrunnicy) daje wysoki, fletowy dźwięk. Flażolety naturalne gra się na pustych strunach, a sztuczne na strunie skróconej jednym palcem, gdy drugi dotyka jej kwartę wyżej.

Lewa ręka porusza się po gryfie w pozycjach. Początkujący przez pierwsze lata grają głównie w pierwszej pozycji, w której najniższym dźwiękiem jest pusta struna g. Kolejne pozycje, przede wszystkim trzecia i piąta, pozwalają sięgać wyżej, a zmiana pozycji podczas gry to jedna z podstawowych umiejętności skrzypka.

Skrzypce a altówka

Altówka wygląda jak powiększone skrzypce i trzyma się ją tak samo, pod brodą. Jest jednak większa (korpus ma zwykle ok. 38-43 cm), a jej struny są strojone kwintę niżej: C-G-D-A. Brzmi ciemniej i bardziej matowo, a nuty dla niej zapisuje się głównie w kluczu altowym. Skrzypce i altówka mają więc trzy wspólne struny (G, D i A), co ułatwia skrzypkom przejście na altówkę. O miejscu obu instrumentów w zespole przeczytasz w artykule o tym, z jakich instrumentów składa się orkiestra symfoniczna. Skrzypce dzielą się w niej na dwie grupy: pierwsze i drugie skrzypce.

Słynni skrzypkowie

Niccolò Paganini (1782-1840) z Genui, najsłynniejszy wirtuoz w historii. Jego 24 Kaprysy op. 1, powstałe najpewniej w latach 1805-1809, do dziś są sprawdzianem najwyższych umiejętności technicznych.
Karol Lipiński (1790-1861), urodzony w Radzyniu Podlaskim. Występował razem z Paganinim we Włoszech w 1818 roku, a od 1839 roku był koncertmistrzem królewskiej kapeli w Dreźnie. Mówiono, że Paganini uważał go za drugiego skrzypka świata, zaraz po sobie.
Henryk Wieniawski (1835-1880), urodzony w Lublinie, nazywany „poetą skrzypiec”. Już jako jedenastolatek ukończył Konserwatorium Paryskie. Jego II Koncert skrzypcowy d-moll op. 22, „Legenda” i polonezy na stałe weszły do repertuaru. Od 1935 roku jego imię nosi Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy w Poznaniu.
Wanda Wiłkomirska (1929-2018), jedna z najwybitniejszych polskich skrzypaczek XX wieku. Zdobywała nagrody na konkursach w Genewie (1946), Budapeszcie (1949) i na Konkursie Wieniawskiego (1952), a przez 22 lata była solistką Filharmonii Narodowej.

Współcześni skrzypkowie często grają na zabytkowych instrumentach wypożyczanych przez fundacje, a skrzypce słychać też w jazzie, folku, muzyce filmowej i popie.

Jak zacząć naukę gry na skrzypcach?

Na skrzypcach można zacząć grać w każdym wieku. Wiele dzieci rozpoczyna naukę w wieku 5-7 lat, często w szkole muzycznej pierwszego stopnia, ale dorośli amatorzy również robią postępy, zwłaszcza gdy ćwiczą regularnie. Kilka wskazówek na start:

Nauczyciel od pierwszych lekcji. Postawa, trzymanie smyczka i ułożenie lewej ręki wymagają kontroli. Złych nawyków trudno się później pozbyć.
Krótko, ale codziennie. Dla dziecka na początek wystarczy 15-20 minut dziennie, dla dorosłego 20-30 minut. Regularność daje więcej niż długie, sporadyczne sesje.
Puste struny i proste melodie. Pierwsze tygodnie to zwykle prowadzenie smyczka po pustych strunach, a potem pierwsze palce i proste piosenki w pierwszej pozycji.
Słuch i stroik. Ponieważ skrzypce nie mają progów, warto ćwiczyć z elektronicznym stroikiem i nagrywać się, żeby kontrolować intonację.

Ile trwa nauka? To zależy od wieku, talentu i czasu ćwiczeń, dlatego można podać tylko orientacyjne ramy. Przy regularnej pracy z nauczycielem proste melodie da się zagrać po kilku miesiącach. Pewna gra w pierwszej pozycji z ładnym dźwiękiem to zwykle kwestia 1-2 lat, a swobodne poruszanie się po pozycjach i opanowanie vibrata wymaga kilku lat. Więcej porad znajdziesz w kategorii Nauka gry i śpiewu.

Jak dbać o skrzypce?

Po każdej grze wytrzyj miękką ściereczką struny, podstrunnicę i płytę z pyłu kalafonii. Poluzuj włosie smyczka, żeby pręt się nie wypaczył.
Przechowuj instrument w futerale, z dala od kaloryfera, okna i słońca. Drewno źle znosi gwałtowne zmiany temperatury i wysuszone powietrze, a zimą pomaga nawilżacz.
Kontroluj podstawek. Przy strojeniu struny ciągną go w stronę gryfu. Jeśli zaczyna się pochylać, trzeba go delikatnie wyprostować, a w razie wątpliwości oddać instrument lutnikowi.
Wymieniaj struny i włosie. Przy regularnej grze struny wymienia się zwykle raz w roku lub częściej, a włosie smyczka co rok lub dwa.
Nie poprawiaj duszy samodzielnie. Jej ustawienie to zadanie dla lutnika.

Najczęściej zadawane pytania

Ile strun mają skrzypce?

Skrzypce mają cztery struny strojone w kwintach: g, d¹, a¹ i e² (w zapisie międzynarodowym G3, D4, A4, E5). Najgrubsza struna g brzmi najniżej, najcieńsza struna e najwyżej.

Jaki rozmiar skrzypiec dla dziecka?

Decyduje długość wyciągniętej lewej ręki, mierzona od nasady ramienia do środka dłoni. Orientacyjnie: 1/16 dla 3-5-latków, 1/8 i 1/4 dla dzieci 4-8-letnich, 1/2 dla 6-9-latków i 3/4 dla dzieci 7-11-letnich.

Od jakiego wieku można uczyć się gry na skrzypcach?

Dzięki najmniejszym rozmiarom naukę można zacząć już w wieku 3-4 lat, choć wiele dzieci zaczyna w wieku 5-7 lat. Dorośli również mogą zacząć od zera, potrzebują jednak cierpliwości i regularnych ćwiczeń.

Czym różnią się skrzypce od altówki?

Altówka jest większa, ma struny C-G-D-A (kwintę niżej niż skrzypce) i ciemniejszą barwę. Nuty dla niej zapisuje się głównie w kluczu altowym, a dla skrzypiec w kluczu wiolinowym.

Po co naciera się smyczek kalafonią?

Kalafonia zwiększa tarcie między włosiem a struną. Bez niej smyczek ślizgałby się po strunie i instrument prawie nie wydawałby dźwięku.

Skrzypce - podsumowanie

Skrzypce to najmniejszy i najwyżej brzmiący instrument smyczkowy, z czterema strunami strojonymi w kwintach (g, d¹, a¹, e²), gryfem bez progów oraz duszą i belką basową ukrytymi w świerkowo-klonowym pudle. Ukształtowały się w XVI wieku w północnych Włoszech, a mistrzostwo osiągnęły w warsztatach Amatich, Stradivariego i Guarneriego w Cremonie. Dzięki rozmiarom od 1/16 do 4/4 można zacząć na nich grać już jako przedszkolak, a repertuar od Vivaldiego przez Paganiniego po Wieniawskiego wystarczy na całe życie. Inne instrumenty i ich budowę opisujemy w kategorii Instrumenty muzyczne.