Blues to gatunek, bez którego nie byłoby jazzu, rock and rolla, rocka ani dużej części dzisiejszego popu. Narodził się wśród Afroamerykanów na południu Stanów Zjednoczonych i przez dziesięciolecia był muzyką ludzi, którzy śpiewali o biedzie, ciężkiej pracy, miłości i tęsknocie. Jego prosta forma, czyli dwanaście taktów i trzy akordy, okazała się tak pojemna, że muzycy grają ją od ponad stu lat i wciąż znajdują w niej coś nowego. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest blues, skąd się wziął, jak zbudowany jest dwunastotaktowy schemat, czym są „blue notes”, jakie są odmiany bluesa i jak ten gatunek przyjął się w Polsce.
Blues jest jednym z filarów muzyki rozrywkowej XX wieku, obok jazzu, z którym przez lata rozwijał się równolegle. Jeśli interesuje Cię ta druga gałąź, przeczytaj nasz tekst o jazzie.
Czym jest blues
Blues to gatunek muzyczny i jednocześnie forma muzyczna. Jako gatunek obejmuje całą tradycję: od samotnego śpiewaka z gitarą akustyczną na plantacji w Missisipi po elektryczne zespoły z Chicago. Jako forma oznacza konkretny schemat harmoniczny, najczęściej dwunastotaktowy, który można zagrać w dowolnej tonacji i w dowolnym stylu.
Nazwa pochodzi od angielskiego wyrażenia the blue devils, oznaczającego przygnębienie i melancholię. „Mieć bluesa” znaczy po prostu być smutnym. Nie oznacza to jednak, że każdy blues jest smutny: wiele utworów jest zadziornych, ironicznych, a nawet tanecznych. Wspólny jest raczej szczery, osobisty ton i opowiadanie o codziennym życiu.
Skąd się wziął blues
Blues narodził się wśród Afroamerykanów na Głębokim Południu Stanów Zjednoczonych, najczęściej datuje się jego początki na okres między latami 60. a 90. XIX wieku. Wyrósł z kilku źródeł: pieśni pracy śpiewanych na polach i przy budowie kolei, spirituals, ballad i tradycji muzycznych przywiezionych z Afryki. Z tych ostatnich pochodzi charakterystyczna dla bluesa zasada pytania i odpowiedzi (call and response): śpiewak rzuca frazę, a gitara lub chór na nią „odpowiada”.
Pierwsze zapisy i nagrania
Na przełomie XIX i XX wieku blues był muzyką ustną, przekazywaną bez nut. Do szerszej publiczności trafił dzięki wydawcom nut. W 1912 roku W.C. Handy, zwany później „ojcem bluesa”, opublikował Memphis Blues, jedną z pierwszych wydrukowanych kompozycji z tym słowem w tytule. Wczesne bluesy z nut brzmiały jednak bardziej jak ragtime niż jak to, co dziś kojarzymy z tym gatunkiem.
Przełomem było rok 1920. Mamie Smith nagrała w Nowym Jorku Crazy Blues i odniosła ogromny sukces. Wytwórnie zrozumiały, że istnieje rynek na muzykę afroamerykańskich wykonawców, i zaczęły wydawać tzw. race records, czyli płyty kierowane do czarnej publiczności. Na fali tego sukcesu pojawiła się cała generacja śpiewaczek bluesowych.
Delta Missisipi i Robert Johnson
Równolegle w delcie rzeki Missisipi rozwijał się surowy, wiejski blues grany przez samotnych śpiewaków z gitarą. Najsłynniejszą postacią tego nurtu jest Robert Johnson (1911-1938). Podczas dwóch sesji nagraniowych w Teksasie, w San Antonio w listopadzie 1936 roku i w Dallas w czerwcu 1937 roku, zarejestrował 29 utworów, w tym Cross Road Blues i Sweet Home Chicago. Te nagrania inspirowały później całe pokolenia rockowych gitarzystów, a sam Johnson trafił w 1986 roku do Rock and Roll Hall of Fame w gronie pierwszych „wpływowych prekursorów”.
Dwunastotaktowy schemat bluesowy
Sercem bluesa jest schemat harmoniczny złożony z dwunastu taktów i trzech akordów. Są to akordy zbudowane na I, IV i V stopniu skali, czyli tonika, subdominanta i dominanta. Jeśli nie pamiętasz, czym są stopnie skali, zajrzyj do artykułu o skali muzycznej. W tonacji C wyglądają tak: C (I), F (IV) i G (V).
| Takty | Akord (stopień) | Akord w tonacji C |
|---|---|---|
| 1-4 | I | C |
| 5-6 | IV | F |
| 7-8 | I | C |
| 9 | V | G |
| 10 | IV | F |
| 11-12 | I (często z przejściem do V) | C |
W praktyce akordy grane są najczęściej jako septymowe (C7, F7, G7), co daje bluesowi lekko „niedomknięte”, chropowate brzmienie. Ostatnie dwa takty tworzą tzw. turnaround, krótkie przejście, które prowadzi z powrotem na początek kolejnej zwrotki. Istnieje wiele odmian tego schematu, np. z akordem IV w drugim takcie albo w wersji ośmio- i szesnastotaktowej, ale układ z tabeli jest podstawą, od której zaczyna każdy uczeń.
Forma tekstu AAB
Tekst bluesa ma zwykle budowę AAB. Pierwszy wers (A) śpiewa się przez cztery takty, potem powtarza go przez kolejne cztery (A), a ostatnie cztery takty przynoszą wers zamykający (B), który odpowiada na to, co padło wcześniej. Taki układ ustalił się w pierwszych dekadach XX wieku. Wcześniejsze bluesy często powtarzały jeden wers kilka razy.
Blue notes, czyli bluesowe dźwięki
Drugim znakiem rozpoznawczym bluesa są blue notes. To dźwięki obniżone względem skali durowej, najczęściej tercja, kwinta i septyma. W tonacji C będą to więc es (zamiast e), ges (zamiast g) i b (zamiast h). Często śpiewak lub gitarzysta nie trafia dokładnie w obniżony dźwięk, tylko „zawiesza się” pomiędzy, podciągając strunę lub głos. To właśnie te „brudne” dźwięki dają bluesowi płaczliwy, ekspresyjny charakter.
Na blue notes oparta jest skala bluesowa, ulubione narzędzie improwizujących gitarzystów, saksofonistów i harmonijkarzy. Nie przypadkiem harmonijka ustna stała się jednym z symboli bluesa: technika „podginania” dźwięków na tym instrumencie pozwala zagrać blue notes niemal jak głosem.
Odmiany bluesa
Blues wędrował razem z ludźmi. Gdy w pierwszej połowie XX wieku miliony Afroamerykanów przenosiły się z Południa do wielkich miast Północy, zabierały ze sobą swoją muzykę, a ta zmieniała się pod wpływem nowego otoczenia.
- Delta blues. Wiejski, surowy, grany najczęściej solo na gitarze akustycznej, często techniką slide (szyjką od butelki lub metalową rurką przesuwaną po strunach). Przedstawiciele: Robert Johnson, Son House, Charley Patton.
- Chicago blues. Elektryczny, głośny, grany w zespole z gitarą elektryczną, harmonijką wzmacnianą mikrofonem, perkusją i basem. Jego symbolem jest Muddy Waters, który w 1943 roku przeniósł się z Missisipi do Chicago i nagrywał dla wytwórni Chess Records.
- Texas blues. Swingujący, z wyrazistymi, płynnymi solówkami gitarowymi.
- Piano blues i boogie-woogie. Odmiana fortepianowa z charakterystyczną, „toczącą się” lewą ręką, która miała duży wpływ na wczesny rock and roll.
- Blues rock. Połączenie bluesa z rockiem, które rozkwitło w latach 60. i 70. XX wieku, głównie w Wielkiej Brytanii.
Jak blues zmienił muzykę rozrywkową
Trudno przecenić wpływ bluesa na muzykę XX wieku. Dwunastotaktowy schemat stał się podstawą rhythm and bluesa i rock and rolla. Wielu pierwszych gwiazd rock and rolla, z Elvisem Presleyem na czele, nagrywało utwory czarnych bluesmanów lub wzorowało się na nich.
W latach 60. młodzi Brytyjczycy odkryli amerykański blues na nowo, często szybciej niż publiczność w samych Stanach. Zespół The Rolling Stones wziął nazwę od piosenki Rollin’ Stone Muddy’ego Watersa. Eric Clapton, Led Zeppelin czy Fleetwood Mac w pierwszym składzie zaczynali od grania bluesa, a potem przenieśli jego język do muzyki rockowej. Wpływ bluesa słychać też w soulu, funku, hip-hopie i w popie, choćby w sposobie śpiewania z „podciąganiem” dźwięków.
Blues w Polsce
W Polsce blues ma długą i silną tradycję. Za „ojca polskiego bluesa” uważa się Tadeusza Nalepę, założyciela zespołu Breakout. Grupa powstała w 1968 roku, a jej najbardziej twórczy okres przypadł na lata 1969-1974, gdy ukazały się m.in. albumy Na drugim brzegu tęczy, Blues i Karate. Utwory takie jak Kiedy byłem małym chłopcem do dziś należą do kanonu polskiego rocka i bluesa.
Ważną rolę odegrał festiwal Rawa Blues, założony przez śląskiego muzyka Irka Dudka. Pierwsza edycja odbyła się w Katowicach od 27 kwietnia do 3 maja 1981 roku, a na scenie wystąpił m.in. zespół Dżem, który stał się później jedną z najpopularniejszych polskich grup bluesowo-rockowych. Rawa Blues jest uznawany za największy na świecie festiwal bluesowy odbywający się pod dachem, a amerykańska Blues Foundation przyznała mu nagrodę „Keeping The Blues Alive”.
Jak zacząć grać bluesa
Blues to świetny gatunek na początek przygody z improwizacją. Wystarczą trzy akordy i jedna skala, żeby zagrać pierwszy utwór z kolegą lub do podkładu z internetu.
- Naucz się schematu. Zagraj dwunastotaktowy blues w tonacji E lub A na gitarze albo w C na pianinie, licząc takty na głos.
- Opanuj skalę bluesową. Na gitarze zacznij od pentatoniki molowej w jednej pozycji, potem dodaj obniżoną kwintę.
- Słuchaj i naśladuj. Wybierz krótkie frazy z nagrań Muddy’ego Watersa czy B.B. Kinga i spróbuj je odtworzyć ze słuchu.
- Graj z innymi. Blues to muzyka dialogu. Granie w duecie, gdzie jedna osoba akompaniuje, a druga improwizuje, szybko uczy słuchania.
- Mniej znaczy więcej. Dobrze zagrany jeden dźwięk z vibrato często mówi więcej niż szybka seria nut.
Najczęściej zadawane pytania
Skąd pochodzi nazwa „blues”?
Od angielskiego wyrażenia the blue devils, oznaczającego smutek i przygnębienie. „Having the blues” znaczy po prostu „być w złym nastroju”.
Ile akordów ma blues?
Podstawowy dwunastotaktowy blues opiera się na trzech akordach: I, IV i V stopnia skali, zwykle granych jako septymowe.
Czym różni się blues od jazzu?
Oba gatunki wyrosły z muzyki afroamerykańskiej i często się przenikają. Blues jest zwykle prostszy harmonicznie i bardziej skupiony na emocji i tekście, jazz rozwija złożoną harmonię i rozbudowaną improwizację.
Kto jest uważany za ojca bluesa?
Tytuł „ojca bluesa” przypisuje się W.C. Handy’emu, który rozpowszechnił blues w formie wydawanych nut. W Polsce „ojcem polskiego bluesa” nazywany jest Tadeusz Nalepa.
Na jakim instrumencie najlepiej grać bluesa?
Najczęściej na gitarze, ale blues świetnie brzmi też na fortepianie, harmonijce ustnej i saksofonie. Ważniejszy od instrumentu jest sposób frazowania i użycie blue notes.
Blues - podsumowanie
Blues narodził się wśród Afroamerykanów na południu USA w drugiej połowie XIX wieku, a dzięki W.C. Handy’emu, Mamie Smith, Robertowi Johnsonowi i Muddy’emu Watersowi przeszedł drogę od pieśni pracy do elektrycznych klubów Chicago. Jego dwunastotaktowy schemat, forma AAB i blue notes stały się fundamentem rock and rolla, rocka i wielu innych gatunków, a w Polsce zakorzenił się dzięki Breakoutowi, Dżemowi i festiwalowi Rawa Blues. Więcej o stylach muzycznych przeczytasz w kategorii Gatunki muzyczne.
