Gitara klasyczna to instrument, od którego wiele osób zaczyna swoją przygodę z muzyką. Ma miękkie nylonowe struny, szeroki gryf i ciepłe, okrągłe brzmienie, a jednocześnie pozwala grać wszystko: od prostych akompaniamentów do piosenek po wirtuozowskie koncerty z orkiestrą. Jej historia sięga renesansowej Hiszpanii, a dzisiejszy kształt zawdzięcza XIX-wiecznemu lutnikowi z Andaluzji. W tym artykule wyjaśniamy, jak zbudowana jest gitara klasyczna, czym różni się od gitary akustycznej ze strunami stalowymi, jak dobrać rozmiar dla dziecka i dorosłego, jak ją nastroić i od czego zacząć naukę gry.
Gitara należy do chordofonów szarpanych, czyli instrumentów, w których dźwięk powstaje dzięki drganiu szarpniętej struny. Jeśli chcesz zobaczyć, gdzie leży w całej rodzinie instrumentów, zajrzyj do naszego kompendium wiedzy o instrumentach szarpanych.
Budowa gitary klasycznej
Gitara klasyczna składa się z trzech głównych części: pudła rezonansowego, gryfu i główki.
Pudło rezonansowe i płyta wierzchnia
Pudło ma charakterystyczny kształt ósemki z wcięciem w talii. Tworzą je płyta wierzchnia (z otworem rezonansowym, zwykle ozdobionym rozetą), boczki i płyta spodnia. Najważniejsza dla dźwięku jest płyta wierzchnia, bo to ona drga i przenosi energię strun do powietrza. Wykonuje się ją najczęściej z jednego z dwóch gatunków drewna:
- Świerk. Jaśniejszy, daje klarowny, selektywny dźwięk z wyraźną górą. Z latami gry zwykle brzmi coraz pełniej.
- Cedr. Ciemniejszy, rudawy, daje cieplejsze i bardziej miękkie brzmienie oraz szybciej reaguje na delikatne szarpnięcie.
Boczki i płyta spodnia powstają zwykle z palisandru, mahoniu, klonu lub cyprysu. Od wewnątrz płyta wierzchnia jest wzmocniona listewkami ułożonymi w wachlarz. Ten system, zwany wachlarzowym belkowaniem, zapewnia płycie sztywność, a zarazem pozwala jej swobodnie drgać.
Gryf, podstawek i główka
Gryf gitary klasycznej jest szeroki i płaski: przy siodełku mierzy zwykle około 50-52 mm. Palce lewej ręki mają więc między strunami dużo miejsca. Na podstrunnicy, najczęściej z hebanu lub palisandru, znajduje się zazwyczaj 19 progów, a gryf łączy się z pudłem na wysokości 12. progu. Ponieważ struny nylonowe mają małe naciągi, gryf zwykle nie potrzebuje stalowego pręta napinającego.
Struny przywiązuje się do drewnianego podstawka przyklejonego do płyty, a po drugiej stronie nawija na wałki mechaniki w ażurowej (wyciętej) główce. Długość drgającej części struny, od siodełka do siodełka na podstawku, to menzura. W pełnowymiarowej gitarze klasycznej standardem jest menzura około 650 mm, choć spotyka się instrumenty z przedziału mniej więcej 635-664 mm.
Struny nylonowe
Gitara klasyczna ma sześć strun. Trzy wysokie są z litego nylonu (lub podobnych tworzyw), a trzy basowe mają rdzeń z cienkich włókien nylonowych owinięty metalowym drutem, najczęściej posrebrzaną miedzią. Do połowy XX wieku wysokie struny robiono z jelit, a basy miały rdzeń z jedwabiu owinięty metalowym drutem. Nylon pojawił się po II wojnie światowej, gdy nowojorski lutnik Albert Augustine we współpracy z koncernem DuPont opracował struny z nowego tworzywa, a Andrés Segovia zaczął je stosować i popularyzować. Są trwalsze od jelitowych i lepiej trzymają strój.
Historia gitary klasycznej
Vihuela i gitara barokowa
W renesansowej Hiszpanii największym prestiżem cieszyła się vihuela, instrument o kształcie zbliżonym do gitary, z sześcioma podwójnymi chórami strun jelitowych. Jej strój przypominał dzisiejszy strój gitary, z jedną różnicą: trzecia struna była o półton niższa. W 1536 roku Luis de Milán wydał „El Maestro”, pierwszy drukowany zbiór muzyki na vihuelę, a po nim ukazały się kolejne, m.in. Luisa de Narváeza (1538) i Alonsa Mudarry (1546).
W XVII wieku popularność zdobyła gitara barokowa z pięcioma podwójnymi chórami. Szóstą strunę, niskie E, dodano w XVIII wieku, a pod koniec tego stulecia instrumenty zaczęły mieć sześć pojedynczych strun. Na początku XIX wieku tworzyli wirtuozi Fernando Sor i Mauro Giuliani.
Antonio de Torres: narodziny nowoczesnej gitary
Za ojca nowoczesnej gitary klasycznej uważa się Antonia de Torresa Jurado (1817-1892) z Almerii. W latach ok. 1852-1870 prowadził warsztat w Sewilli, a potem wrócił do Almerii. Torres powiększył pudło rezonansowe, pogłębił wcięcie talii, zastosował cieńszą płytę wierzchnią i dopracował symetryczne, wachlarzowe belkowanie. Aby udowodnić, że o brzmieniu decyduje przede wszystkim płyta wierzchnia, zbudował w 1862 roku gitarę z boczkami i spodem z papier-mâché. Jego instrumenty stały się wzorem dla współczesnej gitary klasycznej.
Francisco Tárrega i Andrés Segovia
Możliwości gitary Torresa w pełni wykorzystał Francisco Tárrega (1852-1909), gitarzysta i kompozytor z Villarreal. Grał na instrumentach Torresa, opracował wiele zasad techniki, które obowiązują do dziś, i stworzył utwory należące do kanonu: „Lágrima”, „Capricho árabe” (1892) i „Recuerdos de la Alhambra” z charakterystycznym tremolo. Jego uczniami byli m.in. Miguel Llobet i Emilio Pujol.
Gitarę na estrady filharmonii wprowadził Andrés Segovia (1893-1987) z Linares. Koncertował na całym świecie, uczył na kursach mistrzowskich i namawiał kompozytorów do pisania dla gitary. Dla niego powstały utwory m.in. Manuela Ponce, Maria Castelnuovo-Tedesco, Federica Moreno Torroby i Heitora Villa-Lobosa.
Gitara klasyczna a akustyczna: najważniejsze różnice
Potocznie „akustyczną” nazywa się każdą gitarę bez wzmacniacza, ale w sklepach i szkołach tym słowem określa się zwykle gitarę westernową ze strunami stalowymi. To dwa różne instrumenty:
- Struny. Klasyczna ma struny nylonowe, westernowa stalowe. Stal ma znacznie większy naciąg, brzmi jaśniej, głośniej i bardziej metalicznie, ale jest twardsza dla opuszków palców.
- Gryf. W klasycznej jest szeroki i płaski (ok. 50-52 mm przy siodełku), w westernowej węższy (zwykle ok. 43 mm) i bardziej zaokrąglony, co ułatwia chwytanie akordów kciukiem i grę kostką.
- Konstrukcja. Gitara westernowa ma w gryfie stalowy pręt kompensujący naciąg strun, a gryf łączy się z pudłem zwykle na 14. progu. Struny mocuje się w podstawku kołeczkami, a nie przez przywiązanie.
- Technika i repertuar. Na klasycznej gra się palcami (z użyciem paznokci), na westernowej często kostką.
Nie należy zakładać stalowych strun na gitarę klasyczną. Jej konstrukcja nie jest przystosowana do takiego naciągu i może dojść do odklejenia podstawka albo wygięcia gryfu. Inne instrumenty strunowe, od gitary basowej po harfę, opisujemy w kompendium instrumentów strunowych.
Rozmiary gitary klasycznej: od 1/4 do 4/4
Gitary klasyczne produkuje się w kilku rozmiarach, dzięki czemu na instrumencie może uczyć się już przedszkolak. Rozmiary nie są ściśle znormalizowane, dlatego poniższe wartości warto traktować orientacyjnie:
| Rozmiar | Orientacyjny wiek | Wzrost | Menzura (ok.) |
|---|---|---|---|
| 1/4 | 4-6 lat | do ok. 110 cm | 470-490 mm |
| 1/2 | 6-8 lat | 110-130 cm | 530-550 mm |
| 3/4 | 8-11 lat | 120-140 cm | 580-620 mm |
| 7/8 | 11-13 lat i drobni dorośli | 130-150 cm | 620-630 mm |
| 4/4 | od ok. 13-14 lat i dorośli | od ok. 150 cm | ok. 650 mm |
Wiek to tylko wskazówka. Ważniejsze są wzrost, długość ręki i wielkość dłoni. Dziecko powinno swobodnie objąć pudło prawą ręką i bez wyciągania się sięgnąć lewą ręką do pierwszego progu. Dla najmłodszych dzieci alternatywą bywa ukulele, które ma cztery nylonowe struny i bardzo małe pudło, a chwyty przenoszą się później częściowo na gitarę.
Strojenie gitary klasycznej: EADGBE
Standardowy strój gitary, licząc od najgrubszej struny, to E, A, D, G, B, E. W polskiej nomenklaturze piątą od dołu strunę nazywamy H, więc ten sam strój zapisuje się jako E A d g h e¹. Skąd ta różnica, wyjaśniamy w artykule o nazwach literowych dźwięków.
- 6. struna: E (ok. 82,4 Hz)
- 5. struna: A (110 Hz)
- 4. struna: D (ok. 146,8 Hz)
- 3. struna: G (196 Hz)
- 2. struna: H/B (ok. 246,9 Hz)
- 1. struna: E (ok. 329,6 Hz)
Odstępy między strunami to kwarty, z wyjątkiem tercji wielkiej między strunami G i H. Gitara jest instrumentem transponującym: nuty zapisuje się w kluczu wiolinowym, ale brzmią one oktawę niżej. Najprościej stroić ją stroikiem elektronicznym, a ze słuchu porównuje się dźwięk na 5. progu niższej struny z kolejną pustą struną (między G i H na 4. progu). Czasem szóstą strunę obniża się do D.
Postawa i technika gry
W tradycyjnej postawie klasycznej gitarzysta siedzi na brzegu krzesła, opiera wcięcie pudła na lewym udzie, a lewą stopę stawia na niskim podnóżku (podgitarniku). Gryf jest uniesiony pod kątem ok. 30-45 stopni, a główka znajduje się mniej więcej na wysokości oczu. Zamiast podnóżka można użyć podpórki przyczepianej do boczku gitary, która pozwala trzymać obie stopy na podłodze.
Notacja p-i-m-a
Palce prawej ręki oznacza się w nutach literami pochodzącymi z hiszpańskiego: p (pulgar, kciuk), i (índice, wskazujący), m (medio, środkowy) i a (anular, serdeczny). Palce lewej ręki oznacza się cyframi od 1 (wskazujący) do 4 (mały). Typowe układy to i-m-i-m w gamach i pasażach melodycznych, p-i-m-a w arpeggiach oraz p-a-m-i w tremolo.
Apoyando i tirando
W technice prawej ręki wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje uderzenia:
- Apoyando (uderzenie z oparciem): po szarpnięciu palec opiera się na sąsiedniej, niższej strunie. Daje pełny, nośny dźwięk i służy do wydobywania melodii.
- Tirando (uderzenie bez oparcia): palec po szarpnięciu przechodzi nad sąsiednią struną, nie dotykając jej. To najczęściej stosowana technika, niezbędna w arpeggiach i akordach.
Barwę dźwięku kształtują też paznokcie prawej ręki, dlatego gitarzyści klasyczni starannie je piłują i utrzymują w odpowiedniej długości.
Jak wybrać pierwszą gitarę klasyczną?
Pierwsza gitara nie musi być droga, ale powinna być wygodna i dobrze nastrojona. Kilka rzeczy, na które warto zwrócić uwagę:
- Rozmiar. Dobierz go do wzrostu i dłoni ucznia według tabeli powyżej. Dorosły początkujący prawie zawsze potrzebuje gitary 4/4.
- Akcja strun. Struny nie powinny być zbyt wysoko nad podstrunnicą. Inaczej gra boli i szybko zniechęca.
- Intonacja. Dźwięk na 12. progu powinien brzmieć dokładnie oktawę wyżej niż pusta struna. Jeśli wyraźnie fałszuje, instrument nie będzie stroił w wyższych pozycjach.
- Mechanika i wykonanie. Klucze powinny obracać się płynnie i trzymać strój, a progi nie mogą wystawać ostrymi krawędziami poza gryf.
- Drewno. Gitara z litą płytą wierzchnią (świerkową lub cedrową) zwykle brzmi lepiej niż w całości laminowana, ale na początek dobrze wyregulowany laminat jest w pełni wystarczający.
Pielęgnacja i wymiana strun
Gitara klasyczna jest zbudowana z cienkiego drewna, które pracuje pod wpływem wilgoci i temperatury. Najlepiej przechowywać ją w pokrowcu lub futerale, z dala od kaloryfera, okna i bezpośredniego słońca, przy wilgotności powietrza ok. 40-60%. Zimą, gdy ogrzewanie wysusza powietrze, przydaje się nawilżacz.
Struny nylonowe z czasem tracą blask brzmienia i gorzej stroją. Przy regularnym graniu wymienia się je zwykle co kilka miesięcy, a osoby grające codziennie nawet częściej. Najlepiej zmieniać struny pojedynczo, żeby gryf i podstawek nie zostały nagle bez naciągu. Przy podstawku strunę zawiązuje się pętlą, a przy główce nawija na wałek. Nowe struny nylonowe mocno się rozciągają, dlatego przez pierwsze dni trzeba je często podstrajać.
Repertuar i kompozytorzy
Repertuar gitary klasycznej obejmuje pięć wieków muzyki. Grają na niej zarówno opracowania utworów renesansowych i barokowych (m.in. transkrypcje dzieł lutniowych Jana Sebastiana Bacha), jak i oryginalne kompozycje gitarowe:
- Fernando Sor i Mauro Giuliani: etiudy, sonaty i wariacje z początku XIX wieku, do dziś podstawa nauki w szkołach muzycznych.
- Francisco Tárrega: „Recuerdos de la Alhambra”, „Capricho árabe”, „Lágrima”.
- Heitor Villa-Lobos (1887-1959): 12 Etiud (1929) dedykowanych Segovii, 5 Preludiów (1940) i Koncert gitarowy (1951).
- Joaquín Rodrigo: „Concierto de Aranjuez”, napisany w 1939 roku w Paryżu i prawykonany 9 listopada 1940 roku w Barcelonie przez Regina Sainza de la Mazę. Dla Segovii Rodrigo napisał później „Fantasía para un gentilhombre” (1954).
Gitara klasyczna świetnie sprawdza się też w muzyce rozrywkowej: w bossa novie, flamenco (tu używa się odmiany o nieco innej konstrukcji), jazzie i piosence autorskiej. Kto chce spróbować gry w zespole na niższych rejestrach, może sięgnąć po gitarę basową, w której wiele nawyków lewej ręki pozostaje podobnych.
Najczęściej zadawane pytania
Jaką menzurę ma gitara klasyczna?
Pełnowymiarowa gitara klasyczna (4/4) ma menzurę około 650 mm. Mniejsze rozmiary dla dzieci mają krótszą menzurę, od ok. 470-490 mm w rozmiarze 1/4 do ok. 620-630 mm w rozmiarze 7/8.
Czy na gitarze klasycznej łatwiej się uczyć niż na akustycznej?
Dla wielu początkujących tak, bo miękkie nylonowe struny mniej bolą palce, a szeroki gryf ułatwia czyste chwytanie dźwięków.
Jaki rozmiar gitary kupić dziecku?
Orientacyjnie: 1/4 dla dzieci 4-6-letnich, 1/2 dla 6-8-latków, 3/4 dla dzieci 8-11-letnich i 7/8 dla 11-13-latków. Decyduje jednak wzrost i długość ręki.
Jak często wymieniać struny w gitarze klasycznej?
Przy regularnym graniu zwykle co kilka miesięcy. Sygnałem do wymiany jest matowy, „głuchy” dźwięk, problemy z utrzymaniem stroju i nierówna intonacja, zwłaszcza na basowych strunach owijanych.
Gitara klasyczna - podsumowanie
Gitara klasyczna przeszła drogę od renesansowej vihueli i pięciochórowej gitary barokowej do instrumentu, któremu ostateczny kształt nadał Antonio de Torres, a który Francisco Tárrega i Andrés Segovia wprowadzili do sal koncertowych. Jej znakami rozpoznawczymi są nylonowe struny, szeroki gryf, menzura ok. 650 mm i płyta wierzchnia ze świerku lub cedru. Dzięki rozmiarom od 1/4 do 4/4 można zacząć na niej grać w każdym wieku, a repertuar od Sora po Villa-Lobosa i Rodriga daje materiał na lata nauki. Więcej porad dla uczących się znajdziesz w kategorii Nauka gry i śpiewu.
