Reggae – historia, rytm, rastafari i najważniejsi wykonawcy

Reggae to gatunek muzyki popularnej, który narodził się na Jamajce pod koniec lat 60. XX wieku i w ciągu kilku lat stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych brzmień świata. Wystarczy kilka taktów, by go rozpoznać: spokojne, kołyszące tempo, gitara akcentująca słabe części taktu, głęboki, śpiewny bas i perkusja, która zdaje się „gubić” pierwszą miarę. Do tego teksty o miłości, wolności, sprawiedliwości i duchowości.

Z tego artykułu dowiesz się, skąd wzięło się reggae, jak zbudowany jest jego rytm, jaki związek ma z ruchem rastafari i kim byli jego najważniejsi twórcy, z Bobem Marleyem na czele. Poznasz też odmiany gatunku, dowiesz się, dlaczego reggae trafiło na listę UNESCO, i zobaczysz, jak ta muzyka zakorzeniła się w Polsce.

Czym jest reggae?

Reggae to muzyka o umiarkowanym, często wolnym tempie, zapisywana w metrum 4/4. Jej podstawą jest wyrazista sekcja rytmiczna, czyli bas i perkusja, nad którą gitara i instrumenty klawiszowe grają krótkie, urywane akordy na słabych częściach taktu. Melodia wokalu bywa prosta i śpiewna, a teksty często mają charakter społeczny lub religijny.

Nazwa gatunku upowszechniła się w 1968 roku dzięki utworowi „Do the Reggay” zespołu Toots and the Maytals, uważanemu za jedno z pierwszych nagrań, w którym to słowo padło w tytule. Pochodzenie samego słowa nie jest do końca wyjaśnione. Reggae należy dziś do najważniejszych gatunków opisywanych w kategorii gatunki muzyczne.

Reggae na liście UNESCO

W listopadzie 2018 roku muzyka reggae z Jamajki została wpisana na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. W uzasadnieniu podkreślono, że reggae jest nośnikiem ważnych treści społecznych, takich jak sprzeciw wobec niesprawiedliwości, opór, miłość i człowieczeństwo, a zarazem pozostaje żywą tradycją, przekazywaną z pokolenia na pokolenie. To wyróżnienie potwierdziło, że reggae jest nie tylko gatunkiem rozrywkowym, ale także ważną częścią kultury Jamajki i świata.

Jamajski rodowód: od mento do rocksteady

Reggae jest ostatnim ogniwem łańcucha jamajskich stylów muzycznych, które rozwijały się jeden po drugim w ciągu kilkudziesięciu lat.

1. Mento – jamajska muzyka ludowa, popularna zwłaszcza w latach 40. i 50. Grano ją na instrumentach akustycznych, takich jak banjo, gitara, bębenki i rumba box (duża skrzynka z metalowymi języczkami, pełniąca funkcję basu). Mento łączyło wpływy afrykańskie i europejskie, a teksty bywały żartobliwe i frywolne.
2. Ska – szybka, taneczna muzyka z przełomu lat 50. i 60., która rozkwitła w czasach, gdy Jamajka uzyskała niepodległość (1962). Wyrosła z mento oraz z amerykańskiego rhythm and bluesa i jazzu, docierających na wyspę przez radio i płyty. Charakterystyczne są akcenty gitary na słabych częściach taktu i sekcja instrumentów dętych. Znanym zespołem tego okresu byli The Skatalites.
3. Rocksteady – styl z drugiej połowy lat 60. (mniej więcej 1966-1968), wolniejszy od ska, z większą rolą basu i śpiewu, często w formie harmonii wokalnych. To właśnie z rocksteady, przez dalsze spowolnienie i zmianę akcentów, wyłoniło się reggae.

Ogromne znaczenie dla rozwoju jamajskiej muzyki miały sound systemy, czyli przenośne, bardzo głośne zestawy nagłośnieniowe, na których puszczano płyty podczas zabaw na świeżym powietrzu. Właściciele sound systemów często sami byli producentami płytowymi, a rywalizacja między nimi napędzała powstawanie nowych nagrań.

Rytm reggae: one drop i skank

Najbardziej charakterystycznym elementem reggae jest rytm. Jeśli liczysz takt na cztery, zauważysz, że muzycy celowo omijają najmocniejsze miejsca, a akcentują te, które w innych gatunkach bywają słabsze.

• Skank – krótkie, urywane akordy gitary (często także organów lub pianina) grane na słabych częściach taktu, czyli na „dwa” i „cztery”, albo na „i” pomiędzy miarami. Daje to wrażenie lekkiego, sprężystego kołysania.
• One drop – najbardziej znany wzór perkusyjny reggae. Bęben basowy i werbel (często grany uderzeniem w obręcz, tzw. rimshot) wybrzmiewają razem na trzeciej mierze taktu, a pierwsza miara pozostaje pusta. Stąd nazwa: jedno „uderzenie” na takt. Wzór ten spopularyzował między innymi Carlton Barrett, perkusista zespołu Boba Marleya.
• Bas – w reggae jest instrumentem niemal solowym. Gra głębokie, melodyjne frazy, często z przerwami, i to on w dużej mierze niesie utwór. O budowie i roli tego instrumentu przeczytasz w tekście o tym, czym jest gitara basowa.

Poza one drop perkusiści reggae stosują też inne wzory, na przykład rockers, bardziej dynamiczny i napędzany styl spopularyzowany w latach 70., czy steppers, w którym bęben basowy uderza na każdą miarę taktu, co daje marszowy charakter. W zespołach pojawiają się również instrumenty perkusyjne, takie jak bongosy, marakasy czy tamburyn, które opisuje artykuł o instrumentach perkusyjnych niemelodycznych.

Ruch rastafari i przesłanie reggae

Reggae jest silnie związane z rastafari, ruchem religijnym i społecznym, który powstał na Jamajce w latach 30. XX wieku. Jego wyznawcy czczą Hajle Selassje I, koronowanego w 1930 roku na cesarza Etiopii, jako wcielenie Boga, którego nazywają Jah. Ważną inspiracją dla ruchu były idee jamajskiego działacza Marcusa Garveya, który wzywał czarnoskórych do powrotu do Afryki i odbudowy poczucia własnej wartości.

W tekstach reggae często pojawiają się pojęcia wywodzące się z rastafari i Biblii:

• Babilon – symbol opresyjnego systemu, niesprawiedliwości i materializmu,
• Syjon – kraina wolności i duchowego spokoju, utożsamiana z Afryką, zwłaszcza Etiopią,
• Exodus – wyjście z niewoli, powrót do korzeni.

Symbolem rastafarian są dredy oraz barwy czerwona, złota i zielona, zaczerpnięte z flagi Etiopii. Warto jednak pamiętać, że nie każdy muzyk reggae jest rastafarianinem, a nie każdy utwór ma przesłanie religijne. Wiele piosenek opowiada po prostu o miłości, codzienności i zabawie.

Bob Marley and the Wailers i inni twórcy reggae

Bob Marley

Najsłynniejszym artystą reggae jest Bob Marley (1945-1981), urodzony w wiosce Nine Mile na Jamajce. W 1963 roku razem z Peterem Toshem i Bunnym Wailerem założył zespół The Wailers. Przełomem okazał się album „Catch a Fire” (1973), wydany przez brytyjską wytwórnię Island Records, dzięki któremu reggae trafiło do słuchaczy w Europie i USA. Do najbardziej znanych utworów Marleya należą „No Woman, No Cry”, „One Love”, „Get Up, Stand Up” i „Redemption Song”. Marley zmarł w 1981 roku w wieku 36 lat, ale do dziś jest symbolem reggae na całym świecie.

Peter Tosh

Peter Tosh, współzałożyciel The Wailers, po odejściu z zespołu prowadził udaną karierę solową. Był znany z bezkompromisowych, zaangażowanych tekstów, a jego albumy „Legalize It” (1976) i „Equal Rights” (1977) należą do klasyki gatunku.

Jimmy Cliff

Jimmy Cliff zagrał główną rolę w jamajskim filmie „The Harder They Come” (1972), którego ścieżka dźwiękowa odegrała ważną rolę w popularyzacji reggae poza Jamajką. Znane są jego utwory „Many Rivers to Cross” i „You Can Get It If You Really Want”.

Toots and the Maytals

Zespół z charyzmatycznym wokalistą Frederickiem „Tootsem” Hibbertem łączył reggae z energią soulu i gospel. Poza wspomnianym „Do the Reggay” nagrał między innymi „Pressure Drop” i „54-46 That’s My Number”. Do ważnych twórców reggae należą też Burning Spear, Gregory Isaacs, Dennis Brown i grupa Black Uhuru.

Odmiany reggae

Reggae szybko zaczęło się rozgałęziać. Oto najważniejsze style, które warto znać.

• Roots reggae – klasyczne reggae lat 70., o duchowym i społecznym przesłaniu, silnie związane z rastafari. To w tym stylu nagrywali Bob Marley, Burning Spear i Peter Tosh.
• Dub – odmiana powstała w studiach nagraniowych na przełomie lat 60. i 70. Producenci, tacy jak King Tubby i Lee „Scratch” Perry, przerabiali istniejące nagrania: wyciszali wokal, wydobywali bas i perkusję, dodawali echo i pogłos. Dub uważa się za jednego z prekursorów remiksu i wpłynął na późniejszą muzykę elektroniczną.
• Dancehall – styl rozwijający się od przełomu lat 70. i 80., szybszy i bardziej taneczny, w którym ważną rolę odgrywają deejaye, czyli wokaliści melorecytujący na podkładach. W latach 80. dancehall zaczął korzystać z instrumentów elektronicznych i automatów perkusyjnych.
• Lovers rock – łagodna, romantyczna odmiana reggae, która narodziła się w połowie lat 70. w Londynie, wśród społeczności pochodzenia karaibskiego. Łączy rytm reggae z miękkimi, soulowymi melodiami.

Jamajska technika melorecytacji na podkładach z sound systemów, tzw. toasting, jest uważana za jedno ze źródeł rapu. Jamajski imigrant DJ Kool Herc przeniósł zwyczaje sound systemów do nowojorskiego Bronksu, co opisuje artykuł o tym, jak narodził się hip-hop.

Reggae w Polsce

Reggae dotarło do Polski w latach 70. i 80., najpierw za sprawą nielicznych płyt przywożonych z Zachodu i audycji radiowych. Szczególnie mocno zakorzeniło się na alternatywnej scenie lat 80., obok punka i nowej fali. Wiele zespołów zadebiutowało na festiwalu w Jarocinie.

• Izrael – warszawski zespół założony w 1983 roku przez Roberta Brylewskiego, uważany za pioniera polskiego reggae. Łączył reggae z dubem i elementami punka.
• Daab – jeden z najpopularniejszych polskich zespołów reggae lat 80., znany z przeboju „Ogrodu serce”.
• Habakuk – zespół grający roots reggae z tekstami o duchowym i społecznym wydźwięku.
• Vavamuffin – warszawska grupa łącząca reggae z raggamuffinem i dancehallem, popularna od lat 2000.

Polską sceną reggae żyją też festiwale. Najbardziej znany z nich to Ostróda Reggae Festival, odbywający się latem w Ostródzie i zaliczany do największych imprez tego typu w Europie. Więcej tekstów o współczesnych zjawiskach muzycznych znajdziesz w kategorii muzyka nowoczesna.

Najczęściej zadawane pytania

Skąd pochodzi reggae?

Reggae pochodzi z Jamajki. Powstało pod koniec lat 60. XX wieku jako rozwinięcie wcześniejszych jamajskich stylów: mento, ska i rocksteady.

Czym różni się reggae od ska?

Ska jest szybsze i bardziej taneczne, z wyraźną sekcją dętą. Reggae jest wolniejsze, z większą rolą basu i charakterystycznym rytmem one drop, w którym akcent perkusji pada na trzecią miarę taktu.

Co oznacza one drop w reggae?

One drop to wzór perkusyjny, w którym bęben basowy i werbel uderzają razem na trzecią miarę taktu, a pierwsza miara pozostaje pusta. Nadaje to reggae charakterystyczne, zawieszone kołysanie.

Czy reggae jest związane z religią?

Wiele utworów reggae, zwłaszcza w nurcie roots, jest związanych z ruchem rastafari i zawiera odniesienia biblijne. Nie jest to jednak regułą, bo reggae porusza też tematy miłosne, społeczne i rozrywkowe.

Kiedy reggae wpisano na listę UNESCO?

Muzyka reggae z Jamajki została wpisana na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO w listopadzie 2018 roku.

Reggae – podsumowanie

Reggae wyrosło na Jamajce z mento, ska i rocksteady, a pod koniec lat 60. wykształciło własny, niepowtarzalny rytm: z gitarowym skankiem na słabych częściach taktu, melodyjnym basem i perkusyjnym one drop. Silnie związane z ruchem rastafari, stało się głosem sprzeciwu wobec niesprawiedliwości i przesłaniem miłości, a dzięki Bobowi Marleyowi, Peterowi Toshowi, Jimmy’emu Cliffowi i Toots and the Maytals zdobyło cały świat.

Z reggae wyrosły dub, dancehall i lovers rock, a jamajskie sound systemy wpłynęły na narodziny hip-hopu i muzyki elektronicznej. Wpis na listę UNESCO w 2018 roku potwierdził wyjątkowe znaczenie tej muzyki. W Polsce reggae ma swoją bogatą historię, od Izraela i Daabu po Vavamuffin i festiwal w Ostródzie, i wciąż przyciąga kolejne pokolenia słuchaczy.