Antonio Vivaldi to wenecki kompozytor, skrzypek i ksiądz, jeden z najważniejszych twórców epoki baroku i autor jednego z najpopularniejszych utworów w historii muzyki, czyli Czterech pór roku. To on ukształtował formę koncertu solowego w takiej postaci, jaką znamy do dziś, a jego muzyka zachwycała i inspirowała współczesnych mu kompozytorów, w tym samego Jana Sebastiana Bacha.
A jednak przez niemal dwa stulecia po śmierci Vivaldi był prawie zapomniany. W tym artykule poznasz jego życiorys, dowiesz się, czym jest koncert solowy, co opisują sonety dołączone do Czterech pór roku, jakie inne dzieła warto znać i w jaki sposób muzyka „rudego księdza” wróciła do sal koncertowych w XX wieku.
Antonio Vivaldi – życiorys w skrócie
Antonio Lucio Vivaldi urodził się 4 marca 1678 roku w Wenecji. Jego ojciec, Giovanni Battista Vivaldi, był skrzypkiem w orkiestrze bazyliki św. Marka i to prawdopodobnie on nauczył syna gry na skrzypcach. Chłopiec od dzieciństwa miał problemy zdrowotne. Sam kompozytor pisał później o dolegliwości, którą nazywał ściskaniem w piersiach (strettezza di petto). Badacze przypuszczają, że mogła to być astma.
Vivaldi przygotowywał się do stanu duchownego i w 1703 roku przyjął święcenia kapłańskie. Ze względu na charakterystyczny kolor włosów nazywano go „il Prete Rosso”, czyli „rudy ksiądz”. Już wkrótce po święceniach przestał jednak odprawiać msze, tłumacząc to właśnie stanem zdrowia. Całe życie poświęcił muzyce.
Ospedale della Pietà
W 1703 roku Vivaldi rozpoczął pracę w Ospedale della Pietà, weneckim sierocińcu dla dziewcząt. Takie instytucje zapewniały wychowankom opiekę i wykształcenie, a najzdolniejsze dziewczęta uczono muzyki. Orkiestra i chór Pietà słynęły w całej Europie, a na koncerty przychodzili podróżni odwiedzający Wenecję. Vivaldi był tam nauczycielem gry na skrzypcach, a później odpowiadał za repertuar instrumentalny. Z Pietà był związany z przerwami przez kilkadziesiąt lat i to dla tamtejszych muzyczek napisał ogromną część swoich koncertów.
Kariera operowa i ostatnie lata
Poza Pietà Vivaldi robił karierę jako kompozytor operowy i impresario. Pracował w weneckich teatrach, a także w innych miastach, m.in. w Mantui, gdzie w latach 1718-1720 pracował na dworze. Jego nuty wydawano w Amsterdamie, co pozwoliło im szybko rozejść się po Europie.
Pod koniec lat 30. XVIII wieku popularność Vivaldiego w Wenecji zaczęła słabnąć, a gust publiczności się zmieniał. Około 1740 roku kompozytor wyjechał do Wiednia, prawdopodobnie licząc na protekcję cesarza Karola VI, który cenił jego muzykę. Cesarz zmarł jednak wkrótce po jego przyjeździe. Vivaldi zmarł w Wiedniu 28 lipca 1741 roku w skromnych warunkach i został pochowany na tamtejszym cmentarzu przy szpitalu, który dziś już nie istnieje.
Vivaldi i muzyka baroku
Vivaldi żył i tworzył w epoce, którą historycy muzyki nazywają barokiem (mniej więcej 1600-1750). Jeśli chcesz zobaczyć, jak ten okres ma się do renesansu, klasycyzmu i romantyzmu, zajrzyj do tekstu o epokach w muzyce. Tu przypomnijmy tylko kilka cech baroku, które dobrze słychać u Vivaldiego:
- basso continuo, czyli stały akompaniament basowy, najczęściej klawesynu lub organów oraz wiolonczeli,
- zasada kontrastu: solo kontra tutti, głośno kontra cicho, szybko kontra wolno,
- motoryczny, pulsujący rytm, który napędza utwór od początku do końca,
- chętne naśladowanie w muzyce zjawisk natury, uczuć i obrazów.
Włochy, a zwłaszcza Wenecja, były wówczas jednym z najważniejszych muzycznych centrów Europy. To tam rozwijały się opera i muzyka instrumentalna, a włoscy skrzypkowie i kompozytorzy wyznaczali trendy dla reszty kontynentu. Barok to także czas, gdy rodziła się orkiestra, choć w porównaniu z późniejszą orkiestrą symfoniczną był to zespół niewielki, oparty przede wszystkim na smyczkach.
Forma koncertu solowego
Największym wkładem Vivaldiego w historię muzyki jest ukształtowanie koncertu solowego, czyli utworu, w którym jeden instrument (albo kilka) prowadzi dialog z orkiestrą. Vivaldi nie wymyślił koncertu od zera, ale to on nadał mu wyrazisty, łatwy do rozpoznania kształt, który przejęli inni twórcy.
Typowy koncert Vivaldiego ma trzy części w układzie:
- szybka (allegro) – energiczna, oparta na kontraście solisty i orkiestry,
- wolna (largo lub adagio) – śpiewna, liryczna, z melodią solisty na delikatnym tle,
- szybka (allegro lub presto) – często taneczna i błyskotliwa, zamykająca utwór.
W częściach szybkich Vivaldi stosował tzw. formę ritornelową. Orkiestra (tutti) gra powracający temat, ritornel, a między jego kolejnymi powrotami, często w innych tonacjach, pojawiają się popisowe odcinki solisty. Dzięki temu słuchacz ma poczucie porządku i zarazem różnorodności.
Najwięcej koncertów Vivaldi napisał na skrzypce, co nie dziwi u wirtuoza tego instrumentu. Tworzył jednak również koncerty na wiolonczelę, flet, obój, fagot, mandolinę, a także na kilka instrumentów jednocześnie. Łącznie jego koncerty liczy się w setkach. Jeśli chcesz lepiej poznać rodzinę skrzypiec, zajrzyj do kompendium o instrumentach smyczkowych.
Cztery pory roku – najsłynniejsze dzieło Vivaldiego
Cztery pory roku (Le quattro stagioni) to cztery koncerty skrzypcowe: Wiosna, Lato, Jesień i Zima. Otwierają one zbiór dwunastu koncertów wydany w Amsterdamie w 1725 roku jako op. 8 pod tytułem Il cimento dell’armonia e dell’inventione, czyli „Zmaganie harmonii z inwencją”. Zbiór został zadedykowany czeskiemu hrabiemu Wenzelowi von Morzinowi.
Sonety i programowość
Każdemu koncertowi towarzyszy sonet, czyli czternastowierszowy wiersz opisujący daną porę roku. Autor sonetów nie jest znany z całą pewnością, często przypisuje się je samemu Vivaldiemu. Wersy wierszy zostały wpisane w nuty w odpowiednich miejscach, tak by wykonawca wiedział, co ilustruje dany fragment. To wczesny i bardzo wyrazisty przykład muzyki programowej, czyli takiej, która opowiada konkretną treść pozamuzyczną.
W Czterech porach roku usłyszysz m.in.:
- śpiew ptaków, szmer strumyków i burzę w Wiośnie,
- omdlewający upał, kukułkę i gwałtowną nawałnicę w Lecie,
- wiejską zabawę, sen po uczcie i polowanie w Jesieni,
- szczękanie zębami z zimna, ciepło przy kominku i ślizganie się po lodzie w Zimie.
Przy tym wszystkim każdy z czterech koncertów zachowuje klasyczny, trzyczęściowy układ szybko-wolno-szybko. Vivaldi połączył więc ilustracyjność z dyscypliną formy, i to połączenie jest jednym z powodów, dla których utwór do dziś tak dobrze trafia do słuchaczy. Fragmenty Czterech pór roku słyszysz w reklamach, filmach, a nawet jako melodie oczekiwania w słuchawce telefonu.
Inne ważne dzieła Vivaldiego
Choć Cztery pory roku przyćmiewają resztę, dorobek Vivaldiego jest ogromny i bardzo różnorodny. Warto znać przede wszystkim:
- L’estro armonico op. 3 (1711) – zbiór dwunastu koncertów na jedne, dwoje lub czworo skrzypiec, wydany w Amsterdamie. To on przyniósł Vivaldiemu europejską sławę i silnie wpłynął na innych kompozytorów.
- La stravaganza op. 4 – kolejny zbiór koncertów skrzypcowych.
- Gloria RV 589 – radosny utwór religijny na chór i orkiestrę, dziś jedno z najczęściej wykonywanych dzieł sakralnych baroku.
- Juditha triumphans – oratorium z 1716 roku, napisane dla Ospedale della Pietà.
- Opery, m.in. Orlando furioso, L’Olimpiade i Farnace. Vivaldi napisał ich kilkadziesiąt, choć wiele zachowało się tylko we fragmentach.
Utwory Vivaldiego oznacza się dziś zwykle skrótem RV (od niem. Ryom-Verzeichnis), czyli numerem w katalogu opracowanym przez duńskiego muzykologa Petera Ryoma. Dlatego na programach koncertów możesz zobaczyć np. zapis „Gloria RV 589”.
Zapomnienie i odkrycie w XX wieku
Po śmierci Vivaldiego jego muzyka szybko wyszła z mody. Styl baroku ustępował miejsca nowej estetyce, a potem nadeszła epoka klasycyzmu. Przez ponad sto lat nazwisko Vivaldiego znali głównie specjaliści, i to często za sprawą Bacha, który opracowywał jego koncerty.
Przełom nastąpił w latach 20. XX wieku. Odnaleziono wtedy ogromny zbiór rękopisów Vivaldiego: koncerty, opery i utwory religijne, o których istnieniu nikt wcześniej nie wiedział. Dzięki zabiegom muzykologa Alberta Gentilego i wsparciu mecenasów rękopisy trafiły do Biblioteki Narodowej w Turynie, gdzie przechowywane są do dziś.
W 1939 roku w Sienie zorganizowano tydzień poświęcony muzyce Vivaldiego, współtworzony przez kompozytora Alfreda Casellę. Ponownie zabrzmiała wtedy m.in. Gloria. Prawdziwy boom nastąpił jednak po II wojnie światowej, gdy rozwinął się przemysł płytowy i ruch wykonawstwa muzyki dawnej. Cztery pory roku stały się jednym z najczęściej nagrywanych utworów muzyki klasycznej, a Vivaldi z zapomnianego księdza zmienił się w jednego z najbardziej rozpoznawalnych kompozytorów świata.
Wpływ Vivaldiego na Bacha
Jednym z najciekawszych wątków w historii Vivaldiego jest jego wpływ na Jana Sebastiana Bacha. Obaj kompozytorzy nigdy się nie spotkali, ale Bach bardzo dokładnie studiował włoskie koncerty, w tym zbiór L’estro armonico. Około 1713-1714 roku, podczas pracy w Weimarze, przygotował szereg transkrypcji koncertów Vivaldiego, czyli ich opracowań na inne instrumenty.
Wśród nich są m.in. koncerty na organy solo (np. BWV 593 i BWV 596), koncerty na klawesyn solo oraz Koncert a-moll na cztery klawesyny i orkiestrę BWV 1065, będący opracowaniem koncertu na czworo skrzypiec z op. 3. Przepisywanie cudzych utworów było dla Bacha sposobem nauki: dzięki niemu przyswoił sobie włoską jasność formy, wyrazistość tematów i zasadę ritornelu. Echa tych doświadczeń słychać później m.in. w jego Koncertach brandenburskich.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy żył Antonio Vivaldi?
Antonio Vivaldi urodził się 4 marca 1678 roku w Wenecji, a zmarł 28 lipca 1741 roku w Wiedniu. Był kompozytorem epoki baroku.
Dlaczego Vivaldiego nazywano „rudym księdzem”?
Vivaldi w 1703 roku przyjął święcenia kapłańskie, a do tego miał rude włosy. Stąd przydomek „il Prete Rosso”, czyli „rudy ksiądz”.
Ile części mają Cztery pory roku?
Cztery pory roku to cztery koncerty skrzypcowe: Wiosna, Lato, Jesień i Zima. Każdy z nich ma trzy części w układzie szybko-wolno-szybko, więc łącznie cały cykl liczy dwanaście części.
Czym była Ospedale della Pietà?
Był to wenecki sierociniec dla dziewcząt, słynący z wysokiego poziomu edukacji muzycznej. Vivaldi uczył tam gry na skrzypcach i pisał utwory dla tamtejszej orkiestry i chóru.
Jaki był związek Vivaldiego z Bachem?
Bach podziwiał koncerty Vivaldiego i opracował kilka z nich na organy i klawesyn, m.in. Koncert na cztery klawesyny BWV 1065. Była to dla niego lekcja włoskiego stylu koncertowego.
Antonio Vivaldi – podsumowanie
Antonio Vivaldi był jednym z najbardziej wpływowych kompozytorów baroku. Ukształtował trzyczęściowy koncert solowy z formą ritornelową, napisał setki koncertów, dziesiątki oper i wiele dzieł religijnych, a jego Cztery pory roku należą do najbardziej znanych utworów w historii muzyki. Choć po śmierci na długo o nim zapomniano, odkrycie rękopisów w XX wieku przywróciło mu należne miejsce.
Jeśli chcesz poznać innych wielkich twórców, zajrzyj do kategorii znani muzycy i kompozytorzy, a więcej o dawnych dziejach muzyki znajdziesz w dziale historia i folklor. Na początek posłuchaj Wiosny z sonetem w ręku: łatwo wtedy usłyszeć, jak barokowy kompozytor malował dźwiękami.
