Bob Marley to najsłynniejszy muzyk, jakiego wydała Jamajka, i pierwsza gwiazda z tzw. Trzeciego Świata, która zdobyła publiczność na całym globie. Żył zaledwie 36 lat, a jego piosenki, takie jak No Woman, No Cry, Redemption Song czy Three Little Birds, wciąż śpiewa się przy ogniskach, w stadionach i na lekcjach gitary. W tym artykule opowiadamy o jego życiu od wiejskiego Nine Mile po Rock and Roll Hall of Fame, pokazujemy najważniejsze płyty, wyjaśniamy, dlaczego jego muzyka brzmi tak charakterystycznie, i podpowiadamy, jak zacząć grać jego utwory.
Nie powtarzamy tu historii samego gatunku: skąd wzięło się reggae, czym było ska i rocksteady oraz kto poza Marleyem tworzył tę muzykę, przeczytasz w osobnym tekście o reggae.
Dzieciństwo: Nine Mile i Trench Town
Robert Nesta Marley urodził się 6 lutego 1945 roku w wiosce Nine Mile w parafii St. Ann na północy Jamajki. Jego ojciec, Norval Marley, był białym, znacznie starszym mężczyzną, który rzadko pojawiał się w życiu syna. Matka, Cedella Booker, była młodą czarnoskórą Jamajką.
Pod koniec lat 50. Bob przeprowadził się z matką do Kingston i zamieszkał w Trench Town, biednej dzielnicy zachodniej części stolicy. To tam poznał Neville’a Livingstona, znanego później jako Bunny Wailer, i Petera McIntosha, czyli Petera Tosha. Chłopcy pobierali lekcje śpiewu u Joe Higgsa, lokalnego wokalisty, który uczył ich harmonii głosów. W Trench Town Marley dostał też przydomek Tuff Gong, nawiązujący do jego twardości w ulicznych bójkach.
The Wailers, Studio One i Lee „Scratch” Perry
Pierwszy solowy singiel, Judge Not, Marley nagrał w 1962 roku u producenta Leslie Konga, ale bez sukcesu. W 1963 roku założył z Bunnym i Peterem wokalną grupę, która wkrótce przyjęła nazwę The Wailing Wailers, a potem po prostu The Wailers. Trafili do Studio One, wytwórni Clementa „Coxsone’a” Dodda, i w lutym 1964 roku ich singiel Simmer Down był numerem jeden na Jamajce. Grali wtedy energiczne ska, a ich teksty mówiły o życiu młodzieży z getta.
Sukcesy na lokalnym rynku nie przekładały się jednak na pieniądze, więc zespół odszedł od Dodda. 10 lutego 1966 roku Bob poślubił Ritę Anderson, wokalistkę, która później stała się częścią jego zespołu. Około 1970 roku The Wailers zaczęli współpracę z Lee „Scratch” Perrym, ekscentrycznym producentem i twórcą studia Black Ark. Perry połączył ich z muzykami swojej grupy The Upsetters, a powstałe wtedy płyty Soul Rebels (1970) i Soul Revolution Part II (1971) z utworami Small Axe i Duppy Conqueror pokazały już dojrzałe, wolniejsze i cięższe brzmienie reggae. Współpraca skończyła się kłótnią o tantiemy, ale do Marleya przeszła z niej najważniejsza sekcja rytmiczna w historii gatunku: bracia Barrett.
Island Records i Chris Blackwell
Przełom przyszedł w 1972 roku w Londynie. Chris Blackwell, założyciel wytwórni Island Records, dał zespołowi 4000 funtów zaliczki na nagranie albumu. Do jamajskich nagrań dograno w Londynie partie gitary prowadzącej i klawiszy, a album Catch a Fire ukazał się w kwietniu 1973 roku w okładce w kształcie zapalniczki Zippo. W październiku tego samego roku wyszedł Burnin’ z utworami Get Up, Stand Up i I Shot the Sheriff. Ten drugi w 1974 roku nagrał Eric Clapton i jego wersja dotarła na szczyt amerykańskiej listy Billboard, co otworzyło Marleyowi drzwi do USA.
W 1974 roku z zespołu odeszli Peter Tosh i Bunny Wailer, którzy rozpoczęli kariery solowe. Od płyty Natty Dread grupa występowała jako Bob Marley & The Wailers, a miejsce harmonii dawnych kolegów zajęło żeńskie trio I Threes.
Najważniejsze płyty Boba Marleya
Poniżej zebraliśmy kluczowe albumy z okresu Island Records, od debiutu w tej wytwórni po ostatnią płytę wydaną za życia artysty, oraz dwie pozycje wydane po jego śmierci.
| Rok | Album | Najważniejsze utwory |
|---|---|---|
| 1973 | Catch a Fire | Concrete Jungle, Stir It Up, Slave Driver |
| 1973 | Burnin’ | Get Up, Stand Up, I Shot the Sheriff, Small Axe |
| 1974 | Natty Dread | No Woman, No Cry, Lively Up Yourself, Rebel Music |
| 1975 | Live! (koncert w londyńskim Lyceum) | No Woman, No Cry (wersja koncertowa), Trenchtown Rock |
| 1976 | Rastaman Vibration | Positive Vibration, Roots, Rock, Reggae, War |
| 1977 | Exodus | Exodus, Jamming, Waiting in Vain, Three Little Birds, One Love/People Get Ready |
| 1978 | Kaya | Is This Love, Satisfy My Soul, Sun Is Shining |
| 1979 | Survival | Africa Unite, Zimbabwe, So Much Trouble in the World |
| 1980 | Uprising | Could You Be Loved, Coming In from the Cold, Redemption Song |
| 1983 | Confrontation (pośmiertnie) | Buffalo Soldier |
| 1984 | Legend (składanka) | największe przeboje z lat 1973-1980 |
Exodus, nagrany na emigracji w Londynie, magazyn „Time” uznał w 1999 roku za album stulecia. Z kolei Legend to najlepiej sprzedająca się płyta reggae w historii. Spędziła na amerykańskiej liście Billboard 200 ponad 950 tygodni, więcej niż jakikolwiek album poza The Dark Side of the Moon Pink Floyd, a w Wielkiej Brytanii zajęła pierwsze miejsce.
Rastafari w twórczości Marleya
Marley związał się z ruchem rastafari po wizycie cesarza Etiopii Hajle Sellasje na Jamajce w kwietniu 1966 roku. Od tego czasu nosił dredy, a wiara stała się osią jego tekstów. W piosenkach pojawiają się Jah (Bóg), Babilon jako symbol opresyjnego systemu, Syjon i powrót do Afryki. Tekst utworu War z płyty Rastaman Vibration opiera się na przemówieniu Hajle Sellasje wygłoszonym w ONZ w 1963 roku. Dzięki Marleyowi rastafari, wcześniej niszowy ruch z jamajskich gett, stało się znane na całym świecie.
Zamach, koncerty pokoju i Zimbabwe
W latach 70. Jamajką wstrząsała przemoc między zwolennikami dwóch partii politycznych. Marley zgodził się zagrać darmowy koncert Smile Jamaica, ale 3 grudnia 1976 roku, dwa dni przed występem, uzbrojeni napastnicy wtargnęli do jego domu w Kingston. Muzyk został lekko ranny, kula drasnęła Ritę, a ciężkie rany odniósł menedżer Don Taylor. Mimo to 5 grudnia Marley wyszedł na scenę. Potem na około 14 miesięcy wyjechał do Londynu, gdzie powstał album Exodus.
Po powrocie zagrał 22 kwietnia 1978 roku na One Love Peace Concert na Stadionie Narodowym w Kingston. W trakcie występu zaprosił na scenę rywalizujących polityków, premiera Michaela Manleya i lidera opozycji Edwarda Seagę, i połączył ich dłonie nad swoją głową. W czerwcu 1978 roku otrzymał Pokojowy Medal Trzeciego Świata przyznawany przy ONZ. Dwa lata później zagrał na uroczystościach niepodległości Zimbabwe na stadionie Rufaro w ówczesnym Salisbury (dziś Harare) w kwietniu 1980 roku. Zespół przyleciał na własny koszt, a Marley wykonał m.in. utwór Zimbabwe, napisany z myślą o walce tego kraju o niezależność.
Choroba i śmierć
W lipcu 1977 roku lekarze rozpoznali u Marleya czerniaka akralnego, odmianę nowotworu skóry, który rozwinął się pod paznokciem dużego palca u nogi. Muzyk odmówił amputacji palca i kontynuował trasy. We wrześniu 1980 roku, po koncertach w nowojorskim Madison Square Garden, zasłabł podczas joggingu w Central Parku. Okazało się, że rak dał przerzuty. 23 września 1980 roku zagrał w Stanley Theatre w Pittsburghu swój ostatni koncert.
Leczył się jeszcze w klinice w Bawarii, ale gdy stan się pogorszył, postanowił wrócić na Jamajkę. W drodze, 11 maja 1981 roku, zmarł w szpitalu w Miami. Miał 36 lat. W kwietniu 1981 roku, na kilka tygodni przed śmiercią, otrzymał jamajski Order of Merit, trzecie co do ważności odznaczenie państwowe. 21 maja 1981 roku odbył się jego państwowy pogrzeb, a ciało złożono w mauzoleum w rodzinnym Nine Mile.
Dziedzictwo i nagrody
W 1994 roku Bob Marley został przyjęty do Rock and Roll Hall of Fame, a mowę wprowadzającą wygłosił Bono z U2. W 2001 roku otrzymał pośmiertnie nagrodę Grammy za całokształt twórczości (Lifetime Achievement Award). Jego płyty sprzedały się, według szacunków, w ponad 75 milionach egzemplarzy.
Rodzina Marleyów
Oficjalnie Marley uznał jedenaścioro dzieci, w tym Sharon, Cedellę, Ziggy’ego (David), Stephena, Ky-Maniego, Juliana i Damiana. Najmłodszy z nich, Damian „Jr. Gong”, jest synem Cindy Breakspeare, Miss World 1976. Ziggy i Damian prowadzą własne kariery muzyczne i obaj są laureatami nagród Grammy, a Rita Marley przez lata dbała o spuściznę męża.
Film „Bob Marley: One Love”
W 2024 roku do kin trafił film biograficzny Bob Marley: One Love w reżyserii Reinaldo Marcusa Greena. W Marleya wcielił się Kingsley Ben-Adir, a w Ritę Lashana Lynch. Amerykańska premiera odbyła się 14 lutego 2024 roku. Film koncentruje się na latach 1976-1978: zamachu, emigracji w Londynie, nagraniu Exodus i powrocie na koncert pokoju.
Dlaczego muzyka Marleya brzmi tak, jak brzmi
Sercem zespołu byli bracia Barrett. Carlton „Carly” Barrett grał na perkusji rytm one drop: w takcie na cztery pierwsza miara pozostaje pusta, a bęben basowy i werbel (często uderzany w obręcz) akcentują razem trzecią miarę. Daje to wrażenie leniwego, zawieszonego pulsu. Jeśli chcesz zrozumieć, z jakich elementów składa się zestaw i jak się na nim ćwiczy, zajrzyj do artykułu o perkusji.
Aston „Family Man” Barrett prowadził linie basu, które były niemal drugą melodią utworu: niskie, okrągłe, z przerwami w odpowiednich miejscach. W reggae to bas, a nie gitara, niesie piosenkę, o czym więcej przeczytasz w tekście o gitarze basowej. Do tego dochodziły organy i pianino grające krótkie akordy, gitara rytmiczna, perkusjonalia oraz chórki I Threes, czyli Rity Marley, Marcii Griffiths i Judy Mowatt.
Jak zacząć grać piosenki Boba Marleya na gitarze
Wiele utworów Marleya opiera się na trzech lub czterech akordach, dlatego to świetny materiał dla początkujących. Wystarczy zwykła gitara akustyczna, a nawet gitara klasyczna z nylonowymi strunami.
- Three Little Birds. W tonacji A wystarczą trzy akordy: A, D i E. To najlepszy utwór na początek.
- No Woman, No Cry. Schemat C, G, Am, F powtarza się przez większość piosenki.
- Redemption Song. Marley nagrał ją sam z gitarą akustyczną, bez zespołu. Grana w tonacji G opiera się na akordach G, Em, C, Am i D. To dobre ćwiczenie na płynne zmiany chwytów.
Skank, czyli reggae na gitarze
W zespole reggae gitara rytmiczna nie gra na „raz”. Uderza krótko na drugą i czwartą miarę taktu, a zaraz po uderzeniu tłumi struny lewą dłonią, żeby akord był suchy i urywany. Ten sposób gry nazywa się skankiem. Najłatwiej ćwiczyć go tak: licz na głos „raz, dwa, trzy, cztery” i uderzaj w struny tylko na „dwa” i „cztery”, najlepiej w wysokie struny i akordy zagrane wyżej na gryfie. Zacznij powoli, z metronomem, a gdy ruch stanie się naturalny, zagraj w ten sposób Three Little Birds. Rytm najprościej opanować na gitarze, ale sprawdzi się też na ukulele, które ma jasny, krótki dźwięk.
Bob Marley a Polska
Bob Marley nigdy nie zagrał w Polsce. Jego europejskie trasy, w tym ostatnia, Uprising Tour z 1980 roku, obejmowały wyłącznie kraje Europy Zachodniej, m.in. RFN, Francję, Włochy i Wielką Brytanię. W Mediolanie zagrał wtedy na stadionie San Siro według relacji przed ponad 100 tysiącami widzów. Do PRL jego płyty docierały głównie przemycane z Zachodu i nagrywane z radia na kasety.
Mimo to wpływ Marleya na polską scenę był ogromny. To od jego nagrań zaczynali muzycy, którzy w latach 80. tworzyli polskie reggae, m.in. Izrael Roberta Brylewskiego, Daab i Bakshish, a dziś do jego twórczości odwołują się festiwale, takie jak Ostróda Reggae Festival, oraz koncerty urodzinowe grane w lutym w wielu miastach. Szerzej o historii tej sceny piszemy w artykule o reggae podlinkowanym na początku.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy urodził się i kiedy zmarł Bob Marley?
Urodził się 6 lutego 1945 roku w Nine Mile na Jamajce, a zmarł 11 maja 1981 roku w Miami. Miał 36 lat.
Na co zmarł Bob Marley?
Na nowotwór. W 1977 roku zdiagnozowano u niego czerniaka akralnego pod paznokciem palca u nogi, który później dał przerzuty.
Jaka jest najpopularniejsza płyta Boba Marleya?
Składanka Legend z 1984 roku. To najlepiej sprzedający się album reggae w historii, a wśród płyt studyjnych za najważniejszą uchodzi Exodus z 1977 roku.
Ile dzieci miał Bob Marley?
Oficjalnie uznawanych jest jedenaścioro dzieci, wśród nich muzycy Ziggy, Stephen, Damian, Julian i Ky-Mani Marley.
Czy Bob Marley grał koncert w Polsce?
Nie. Koncertował tylko w Europie Zachodniej, a w Polsce znano go z płyt, radia i kaset.
Jaką piosenkę Marleya najłatwiej zagrać na gitarze?
Three Little Birds, opartą na trzech akordach: A, D i E. Kolejnym krokiem może być No Woman, No Cry albo Redemption Song.
Bob Marley - podsumowanie
Bob Marley przeszedł drogę z biednego Trench Town do grona największych gwiazd muzyki. Z The Wailers, Peterem Toshem i Bunnym Wailerem zaczynał w Studio One, z Lee Perrym dojrzał artystycznie, a dzięki Chrisowi Blackwellowi i Island Records zaniósł reggae na cały świat. Płyty od Catch a Fire po Uprising, przesłanie rastafari, koncerty pokoju i występ w Zimbabwe uczyniły z niego symbol muzyki zaangażowanej, a Legend wciąż zdobywa nowych słuchaczy. Więcej sylwetek artystów znajdziesz w kategorii Znani muzycy i kompozytorzy.
