Muzyka elektroniczna to cała rodzina stylów, w których dźwięk powstaje, jest przetwarzany lub układany za pomocą urządzeń elektronicznych: od pierwszych instrumentów lampowych, przez taśmę magnetofonową i syntezatory, aż po komputer. Dziś słyszysz ją wszędzie, w klubach, w reklamach, w muzyce filmowej i w piosenkach, które na pierwszy rzut ucha wcale nie kojarzą się z elektroniką.
W tym wpisie poznasz historię muzyki elektronicznej od teremina do rave’u, najważniejsze gatunki (w tym muzykę techno, house i drum and bass) z typowym tempem, narzędzia, którymi posługują się producenci, oraz polski wkład w rozwój tej dziedziny. To dobry punkt wyjścia, jeśli chcesz świadomie słuchać elektroniki albo zacząć ją tworzyć.
Czym jest muzyka elektroniczna?
Najprościej: to muzyka, w której kluczową rolę odgrywają elektrofony, czyli instrumenty wytwarzające dźwięk na drodze elektrycznej lub elektronicznej. Jeśli ciekawi cię, gdzie mieszczą się one w klasyfikacji instrumentów, zajrzyj do artykułu o tym, jak wygląda podział instrumentów muzycznych. W muzyce elektronicznej nie chodzi jednak tylko o instrument. Równie ważne jest to, co dzieje się z dźwiękiem później: nagrywanie, cięcie, zapętlanie, nakładanie efektów i programowanie sekwencji.
Termin obejmuje dwa światy, które przez dekady rozwijały się równolegle. Pierwszy to akademicka muzyka elektroniczna i elektroakustyczna, tworzona w studiach radiowych i uniwersyteckich, często eksperymentalna i przeznaczona do słuchania w skupieniu. Drugi to elektronika taneczna i popularna, która narodziła się w klubach i na parkietach. Oba nurty wielokrotnie się przenikały, a dzisiejsi producenci swobodnie czerpią z obu.
Historia muzyki elektronicznej
Teremin i pierwsze elektrofony
Za jeden z pierwszych praktycznie używanych instrumentów elektronicznych uważa się teremin, skonstruowany około 1920 roku przez rosyjskiego wynalazcę Lwa Termena. Gra się na nim bez dotykania: muzyk porusza dłońmi w pobliżu dwóch anten, z których jedna odpowiada za wysokość dźwięku, a druga za głośność. Charakterystyczny, „śpiewający” i nieco upiorny ton teremina szybko trafił do muzyki koncertowej, a później do ścieżek dźwiękowych filmów fantastycznonaukowych.
Musique concrète i studia radiowe
Kolejny przełom przyniosła taśma magnetofonowa. W 1948 roku w Paryżu Pierre Schaeffer zaprezentował utwory złożone z nagrań dźwięków z otoczenia, m.in. odgłosów lokomotyw. Tak narodziła się musique concrète (muzyka konkretna), w której materiałem są prawdziwe dźwięki, przekształcane przez zmianę prędkości taśmy, odtwarzanie od tyłu czy montaż. Mniej więcej w tym samym czasie w studiu radia WDR w Kolonii rozwijano muzykę opartą na dźwiękach generowanych czysto elektronicznie, z którą kojarzy się przede wszystkim Karlheinz Stockhausen.
Studio Eksperymentalne Polskiego Radia
Polska szybko dołączyła do tego grona. W 1957 roku w Warszawie powstało Studio Eksperymentalne Polskiego Radia, założone z inicjatywy muzykologa Józefa Patkowskiego. Było jednym z pierwszych tego typu studiów w Europie. Pracowali w nim m.in. Włodzimierz Kotoński, autor „Etiudy konkretnej na jedno uderzenie w talerz” (1959), Eugeniusz Rudnik, legendarny realizator i kompozytor, a także Krzysztof Penderecki czy Bogusław Schaeffer. W studiu powstawały zarówno utwory autonomiczne, jak i muzyka do filmów, słuchowisk i animacji.
Kraftwerk i elektronika w muzyce popularnej
Od połowy lat 60. coraz łatwiej dostępne stawały się syntezatory, a elektronika zaczęła przenikać do rocka i popu. Kluczową grupą okazał się niemiecki Kraftwerk, założony w 1970 roku w Düsseldorfie przez Ralfa Hüttera i Floriana Schneidera. Albumy „Autobahn” (1974), „Trans-Europe Express” (1977) i „The Man-Machine” (1978) pokazały, że muzyka zbudowana z syntezatorów i automatów rytmicznych może być chwytliwa, taneczna i zarazem futurystyczna. Wpływ Kraftwerku słychać później w synth-popie, w elektronice tanecznej, a nawet w hip-hopie.
Chicago house i Detroit techno
Na początku lat 80. w Chicago didżeje, tacy jak Frankie Knuckles grający w klubie The Warehouse, zaczęli łączyć disco z rytmami z automatów perkusyjnych. Od nazwy klubu wziął się termin house. Niedługo potem, w połowie lat 80., w Detroit trzech przyjaciół ze szkoły, Juan Atkins, Derrick May i Kevin Saunderson (nazywani „Belleville Three”), stworzyło chłodniejsze, bardziej mechaniczne brzmienie inspirowane Kraftwerkiem i funkiem. Tak narodziła się muzyka techno.
Rave i eksplozja lat 90.
Pod koniec lat 80. house i techno dotarły do Wielkiej Brytanii, gdzie wybuchła kultura rave: wielkich, często nielegalnych imprez w magazynach i na polach, trwających do rana. Szczególnie popularny był acid house, z charakterystycznym „kwaśnym”, bulgoczącym basem z Rolanda TB-303. Ruch rave’owy zrodził kolejne odmiany elektroniki, a w latach 90. muzyka taneczna stała się zjawiskiem masowym w całej Europie.
Najważniejsze gatunki muzyki elektronicznej
Gatunków i podgatunków elektroniki są setki, a granice między nimi bywają płynne. Jednym z najprostszych sposobów ich rozróżniania jest tempo, podawane w BPM (uderzeniach na minutę). Jeśli chcesz odświeżyć, czym jest tempo i rytm, przyda się wpis o tym, czym są elementy dzieła muzycznego. Poniżej najważniejsze style wraz z typowym zakresem tempa.
| Gatunek | Typowe tempo (BPM) | Skąd się wywodzi |
|---|---|---|
| House | ok. 118-130 | Chicago, lata 80. |
| Techno | ok. 125-150 | Detroit, lata 80. |
| Trance | ok. 130-145 | Niemcy, początek lat 90. |
| Drum and bass | ok. 160-180 | Wielka Brytania, lata 90. |
| Dubstep | ok. 140 | Londyn, początek XXI wieku |
| Ambient | dowolne, często bez wyraźnego rytmu | Wielka Brytania, lata 70. |
Techno
Muzyka techno opiera się na równym, mocnym uderzeniu stopy w każdą ćwierćnutę (tzw. four-on-the-floor), powtarzalnych motywach i stopniowym narastaniu napięcia. Melodia schodzi tu na dalszy plan, a najważniejsze stają się rytm, barwa i hipnotyczna repetycja. Techno bywa minimalistyczne, mroczne i surowe albo melodyjne i przestrzenne.
House
House jest cieplejszy i bardziej „ludzki” niż techno. Również ma równą stopę, ale częściej sięga po partie wokalne, akordy pianina, sample z disco, soulu i funku. Z house’u wyrosło wiele odmian, m.in. deep house, tech house czy progressive house.
Trance
Trance stawia na melodię i emocje. Typowy utwór ma długie wstępy, rozbudowane pasaże syntezatorów i charakterystyczne „breakdowny”, czyli momenty wyciszenia perkusji, po których następuje efektowne wejście pełnego rytmu. Gatunek był ogromnie popularny na przełomie lat 90. i 2000.
Drum and bass
Drum and bass wyrósł z brytyjskiego jungle. Rozpoznasz go po bardzo szybkich, połamanych rytmach perkusji (często opartych na przetworzonych samplach breakbeatów) i głębokim, potężnym basie. Mimo wysokiego tempa może brzmieć zarówno agresywnie, jak i lekko, jazzowo.
Dubstep
Dubstep powstał w południowym Londynie. Choć tempo wynosi około 140 BPM, rytm odczuwa się jako dwa razy wolniejszy, bo werbel pada rzadko (tzw. half-time). Najważniejszy jest ciężki, modulowany bas. Wczesny dubstep był mroczny i oszczędny, późniejsze odmiany znacznie bardziej agresywne.
Ambient
Ambient to muzyka tła i nastroju, często bez wyraźnego pulsu. Nazwę spopularyzował Brian Eno albumem „Ambient 1: Music for Airports” (1978). Utwory ambientowe budują przestrzeń z długich, powoli zmieniających się plam dźwięku i sprawdzają się przy nauce, pracy czy wyciszeniu.
Warto pamiętać, że elektronika od dawna przenika się z innymi stylami. Brzmienia syntezatorów i automatów są dziś fundamentem, na którym opiera się współczesna muzyka pop i jej globalny sukces, a także wielu nagrań rapowych.
Narzędzia twórców muzyki elektronicznej
Syntezatory
Syntezator to instrument, który tworzy dźwięk od podstaw, zwykle z prostych przebiegów elektrycznych, a następnie kształtuje go filtrami i obwiedniami. To serce większości utworów elektronicznych. Budowie i rodzajom syntezatorów przyjrzymy się dokładnie w osobnym artykule, dlatego tutaj tylko o nim wspominamy.
Automaty perkusyjne: Roland TR-808 i TR-909
Automat perkusyjny (drum machine) to urządzenie, które odtwarza zaprogramowane wcześniej rytmy. Jego brzmienia naśladują, choć często w bardzo umowny sposób, prawdziwą perkusję, w tym talerze, werbel czy klaskanie. Jeśli chcesz porównać je z pierwowzorami, przeczytaj, czym są instrumenty perkusyjne niemelodyczne. Dwa automaty zapisały się w historii szczególnie mocno:
- Roland TR-808 (1980) – słynie z głębokiej, długo wybrzmiewającej stopy i charakterystycznego klaskania. Stał się podstawą brzmienia elektro, a jego bas i werbel do dziś napędzają nagrania, z których znany jest hip-hop i rap.
- Roland TR-909 (1983) – łączy syntezowane bębny z samplowanymi talerzami. Jego stopa i hi-hat to do dziś jedne z najbardziej rozpoznawalnych dźwięków w house i techno.
- Roland TB-303 – formalnie syntezator basowy, a nie automat perkusyjny, ale warto go wymienić, bo to on odpowiada za brzmienie acid house.
Sampler, MIDI i DAW
Sampler pozwala nagrać dowolny dźwięk i odtwarzać go na różnych wysokościach, co otworzyło drogę do kultury samplowania. W 1983 roku wprowadzono standard MIDI, dzięki któremu instrumenty i komputery różnych producentów mogą się ze sobą komunikować. Dziś większość muzyki elektronicznej powstaje w programach typu DAW (Digital Audio Workstation), takich jak Ableton Live, FL Studio, Logic Pro czy Cubase. Taki program łączy w sobie studio nagraniowe, mikser, sekwencer i kolekcję wirtualnych instrumentów, więc do stworzenia pierwszego utworu wystarczy laptop i słuchawki.
Muzyka elektroniczna w Polsce
Polska ma w tej dziedzinie piękną tradycję. Oprócz wspomnianego Studia Eksperymentalnego Polskiego Radia, które stawiało nasz kraj w awangardzie europejskiej elektroakustyki, warto pamiętać o artystach sięgających po elektronikę w muzyce popularnej. W latach 70. syntezatory pojawiały się w twórczości Czesława Niemena, a w latach 80. rozgłos zdobyli Marek Biliński, autor albumu „Ogród króla świtu”, oraz Władysław Komendarek.
Lata 90. przyniosły do Polski kulturę klubową i pierwsze duże imprezy taneczne. Głośnym wydarzeniem był koncert Jeana-Michela Jarre’a w Stoczni Gdańskiej w 2005 roku. Z czasem wyrosło pokolenie polskich producentów i didżejów znanych również za granicą, m.in. Jacek Sienkiewicz w nurcie techno czy duet Catz 'n Dogz. Dziś w kraju odbywają się cenione festiwale, takie jak Unsound w Krakowie czy Audioriver w Płocku, a polscy twórcy elektroniki wydają w renomowanych zagranicznych wytwórniach.
Jak zacząć słuchać i tworzyć muzykę elektroniczną?
Jeśli dopiero odkrywasz elektronikę, zacznij od klasyków, które wyznaczyły kierunki: nagrań Kraftwerku, pierwszych płyt z Chicago i Detroit oraz ambientowych albumów Briana Eno. Potem sięgaj po współczesne wydania w wybranym gatunku i zwracaj uwagę na tempo, brzmienie stopy i sposób budowania napięcia. Dzięki temu szybko nauczysz się odróżniać style.
Chcesz tworzyć? Wiele programów DAW ma darmowe wersje próbne lub okrojone edycje. Dobrym ćwiczeniem jest odtworzenie prostego rytmu house (stopa na każdą ćwierćnutę, klaśnięcie na drugą i czwartą, hi-hat między uderzeniami stopy), a potem dodawanie kolejnych warstw. Podstawowa wiedza z teorii muzyki, np. znajomość gam, bardzo ułatwia pisanie melodii i linii basu.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy powstała muzyka elektroniczna?
Jej początki sięgają pierwszych dekad XX wieku, kiedy powstały instrumenty takie jak teremin (około 1920 roku). Jako odrębna dziedzina twórczości rozwinęła się po 1948 roku, wraz z musique concrète i studiami radiowymi.
Czym różni się techno od house?
Oba gatunki mają równą stopę i podobne tempo, ale house jest cieplejszy, częściej używa wokali, akordów i sampli z disco oraz soulu. Muzyka techno jest zwykle bardziej mechaniczna, minimalistyczna i skupiona na rytmie oraz barwie.
Jakie tempo ma drum and bass?
Drum and bass gra się najczęściej w tempie około 160-180 BPM, co czyni go jednym z najszybszych popularnych gatunków elektroniki.
Co to jest Studio Eksperymentalne Polskiego Radia?
To założone w 1957 roku w Warszawie studio muzyki elektronicznej i elektroakustycznej, jedno z pierwszych w Europie. Tworzyli w nim m.in. Eugeniusz Rudnik, Włodzimierz Kotoński i Krzysztof Penderecki.
Czy do tworzenia muzyki elektronicznej potrzebny jest drogi sprzęt?
Nie. Na początek wystarczy komputer, program DAW i słuchawki. Syntezatory sprzętowe i automaty perkusyjne są wygodne i inspirujące, ale ich odpowiedniki istnieją jako wtyczki programowe.
Muzyka elektroniczna – podsumowanie
Muzyka elektroniczna przeszła długą drogę: od teremina i eksperymentów z taśmą, przez awangardowe studia radiowe, w tym warszawskie Studio Eksperymentalne, po Kraftwerk, chicagowski house, detroickie techno i kulturę rave. Dziś to jeden z najbardziej różnorodnych obszarów muzyki, obejmujący zarówno hipnotyczne techno, jak i spokojny ambient.
Znając historię, najważniejsze gatunki i ich tempo, łatwiej odnajdziesz się w tym bogactwie i świadomie wybierzesz, czego słuchać. Więcej artykułów o współczesnych brzmieniach znajdziesz w kategorii Muzyka nowoczesna, a opisy innych stylów w dziale Gatunki muzyczne.
