Krzysztof Penderecki to jeden z najważniejszych kompozytorów XX wieku i zarazem jeden z najczęściej wykonywanych na świecie polskich twórców. Zaczynał jako radykalny awangardzista, który z orkiestry smyczkowej wydobywał szumy, zgrzyty i klastery, a skończył jako autor monumentalnych symfonii i koncertów pisanych w duchu późnego romantyzmu. Jego utwory słyszeli także ludzie, którzy nigdy nie byli w filharmonii, bo sięgali po nie reżyserzy tacy jak Stanley Kubrick, William Friedkin czy Martin Scorsese.
W tym artykule poznasz życiorys kompozytora, najważniejsze etapy jego twórczości, od sonoryzmu po zwrot neoromantyczny, a także historię jego obecności w kinie. Na koniec zajrzymy do Lusławic, gdzie Penderecki stworzył ogród, arboretum i ośrodek muzyczny, który działa do dziś.
Krzysztof Penderecki – życiorys w skrócie
Krzysztof Penderecki urodził się 23 listopada 1933 roku w Dębicy. W rodzinnym domu muzyka była obecna od początku: ojciec grał na skrzypcach, a mały Krzysztof także uczył się gry na tym instrumencie. Po maturze przeniósł się do Krakowa, gdzie studiował najpierw na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej (PWSM, dziś Akademia Muzyczna w Krakowie). Kompozycji uczył się u Artura Malawskiego i Stanisława Wiechowicza. Studia ukończył w 1958 roku i od razu został na uczelni jako wykładowca.
Przełom nastąpił w 1959 roku. Na konkursie Związku Kompozytorów Polskich, rozstrzyganym anonimowo, Penderecki zdobył wszystkie trzy pierwsze nagrody, wysyłając trzy różne utwory: Strofy, Emanacje i Psalmy Dawida. Młody, nikomu wcześniej nieznany kompozytor z Krakowa z dnia na dzień stał się jedną z najciekawszych postaci polskiej muzyki.
Ogromną rolę w jego karierze odegrał festiwal Warszawska Jesień, założony w 1956 roku w czasie odwilży. Przez lata było to jedno z nielicznych miejsc w bloku wschodnim, w których publiczność mogła usłyszeć najnowszą muzykę z Zachodu, a zachodni krytycy i wydawcy mogli poznać polskich twórców. Utwory Pendereckiego szybko trafiły stamtąd na najważniejsze festiwale w Europie Zachodniej, m.in. do Donaueschingen.
W kolejnych dekadach Penderecki był rektorem krakowskiej uczelni muzycznej, wykładał za granicą (m.in. na Uniwersytecie Yale w USA), a coraz więcej czasu poświęcał też dyrygowaniu, prowadząc wykonania własnych dzieł z orkiestrami na całym świecie. Zmarł 29 marca 2020 roku w Krakowie, w wieku 86 lat. Jego prochy spoczęły w Panteonie Narodowym w krakowskim kościele Świętych Piotra i Pawła.
Awangarda i sonoryzm – rewolucja w brzmieniu
Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku Penderecki stał się jednym z głównych przedstawicieli nurtu nazywanego sonoryzmem. W muzyce sonorystycznej najważniejsza nie jest melodia ani harmonia w tradycyjnym rozumieniu, lecz sama barwa i faktura dźwięku, czyli to, jak coś brzmi. Klasyczne pojęcia, takie jak melodia czy rytm, schodzą tu na drugi plan, a na pierwszy wysuwa się kolor brzmienia.
Penderecki osiągał nowe efekty przede wszystkim za pomocą tradycyjnych instrumentów, ale grających w nietypowy sposób. Najważniejsze środki jego języka z tego okresu to:
- klastery, czyli gęste zbitki sąsiednich dźwięków brzmiące jak jedna plama lub pas dźwiękowy,
- gra w najwyższym możliwym rejestrze instrumentu, bez określonej wysokości dźwięku,
- gra za podstawkiem, na strunach między podstawkiem a strunnikiem, uderzanie w pudło rezonansowe,
- glissanda, ćwierćtony i szerokie vibrato,
- zapis graficzny, w którym część parametrów oznaczona jest symbolami i liniami zamiast tradycyjnych nut.
Nic dziwnego, że główną rolę w tych utworach grają instrumenty smyczkowe. Skrzypce, altówki, wiolonczele i kontrabasy dają ogromne możliwości kształtowania barwy, a Penderecki, sam wykształcony jako skrzypek, znał je od podszewki.
Tren – Ofiarom Hiroszimy
Najbardziej znanym utworem z tego okresu jest Tren – Ofiarom Hiroszimy na 52 instrumenty smyczkowe, skomponowany w 1960 roku. Pierwotnie nosił on techniczny tytuł 8’37”, odpowiadający czasowi trwania. Dopiero później kompozytor nadał mu obecną nazwę i zadedykował go ofiarom bombardowania atomowego. Utwór zaczyna się przeszywającymi dźwiękami w najwyższym rejestrze, a potem rozlewa się w gęste klastery, które dla wielu słuchaczy brzmią jak krzyk lub syrena. Tren został wyróżniony na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w 1961 roku i przyniósł Pendereckiemu międzynarodową sławę.
Polymorphia i inne utwory sonorystyczne
Polymorphia z 1961 roku, na 48 instrumentów smyczkowych, to kolejne studium barwy. Kompozytor inspirował się w niej m.in. zapisami fal mózgowych osób słuchających Trenu. Utwór kończy się zaskakująco: po kilkunastu minutach szumów i klasterów pojawia się czysty akord C-dur. Do tej grupy dzieł należą też m.in. Anaklasis, Fluorescencje i De natura sonoris.
Pasja według św. Łukasza i muzyka religijna
W 1966 roku w katedrze w Münster odbyło się prawykonanie Pasji według św. Łukasza (Passio et mors Domini nostri Jesu Christi secundum Lucam) na solistów, chóry i orkiestrę. Dzieło nawiązuje do wielkiej tradycji pasji barokowych, zwłaszcza tych, które pisał Jan Sebastian Bach. W partyturze pojawia się nawet motyw oparty na literach B-A-C-H, czyli dźwiękach b, a, c, h.
Pasja łączy techniki sonorystyczne z elementami dodekafonii i chorału gregoriańskiego. Tekst łaciński, szepty, krzyki chóru i ostre brzmienia orkiestry tworzą dramatyczną opowieść o męce Chrystusa. W realiach PRL-u wielkie dzieło religijne było także gestem niezależności. Po Pasji powstały kolejne kompozycje sakralne, m.in. Jutrznia (dwuczęściowe dzieło inspirowane liturgią prawosławną), Magnificat, a później Te Deum i Credo.
W tym samym okresie Penderecki napisał też pierwszą operę, Diabły z Loudun, wystawioną w Hamburgu w 1969 roku. Opowiada ona o XVII-wiecznym procesie o opętanie zakonnic we Francji.
Zwrot neoromantyczny – Polskie Requiem, symfonie i koncerty
W połowie lat 70. XX wieku wielu słuchaczy i krytyków zaskoczyła zmiana, która zaszła w twórczości kompozytora. Penderecki odszedł od radykalnej awangardy i zwrócił się ku tradycji: melodii, tonalnym odniesieniom, wielkim formom i brzmieniu kojarzonemu z Brucknerem, Mahlerem czy Szostakowiczem. Sam mówił o tym jako o świadomym wyborze i poszukiwaniu syntezy dawnych i nowych środków. Ten etap określa się zwykle mianem neoromantyzmu.
Symbolicznym początkiem tego okresu był I Koncert skrzypcowy, napisany dla Isaaca Sterna, oraz opera Raj utracony według poematu Johna Miltona, wystawiona w Chicago w 1978 roku. Wkrótce potem powstała II Symfonia, nazywana Wigilijną, w której pojawia się cytat z kolędy Cicha noc.
Polskie Requiem
Polskie Requiem to dzieło, które powstawało przez lata i jest silnie związane z historią Polski. Jego zalążkiem była Lacrimosa, napisana w 1980 roku na prośbę Lecha Wałęsy i wykonana podczas odsłonięcia Pomnika Poległych Stoczniowców w Gdańsku. Kolejne części poświęcał kompozytor m.in. ofiarom Katynia, powstańcom warszawskim czy księdzu Maksymilianowi Kolbemu. Pełne prawykonanie odbyło się w 1984 roku w Stuttgarcie, a później kompozytor jeszcze uzupełniał utwór, dodając m.in. Ciacconę poświęconą pamięci Jana Pawła II.
Symfonie i koncerty
Penderecki był przede wszystkim mistrzem wielkiego aparatu wykonawczego, a jego symfonie to dzieła na pełną orkiestrę symfoniczną, często wzbogaconą o chór i solistów. Najbardziej znane z nich to:
- III Symfonia, z charakterystyczną passacaglią, wykorzystaną później w kinie,
- VII Symfonia „Siedem bram Jerozolimy”, napisana z okazji trzech tysięcy lat Jerozolimy,
- VIII Symfonia „Pieśni przemijania”, oparta na tekstach niemieckich poetów, m.in. Goethego i Rilkego.
Obok symfonii powstało wiele koncertów instrumentalnych, m.in. skrzypcowe, wiolonczelowe, altówkowy, fletowy i fortepianowy. II Koncert skrzypcowy „Metamorfozy” Penderecki napisał dla Anne-Sophie Mutter, która wielokrotnie go wykonywała i nagrała pod batutą kompozytora. Tworzył też muzykę kameralną, w tym kwartety smyczkowe, oraz kolejne opery: Czarną maskę i Ubu Rex.
Muzyka Pendereckiego w filmie
Penderecki napisał w młodości muzykę do kilku filmów, ale jego największa kinowa obecność wynika z czegoś innego. Reżyserzy sięgali po jego gotowe utwory koncertowe, ponieważ sonorystyczne brzmienia doskonale budują napięcie, niepokój i grozę. Najczęściej wymieniane przykłady to:
- „Egzorcysta” (1973) Williama Friedkina, w którym pojawiają się fragmenty m.in. Polymorphii,
- „Lśnienie” (1980) Stanleya Kubricka, gdzie wykorzystano kilka utworów Pendereckiego, m.in. fragmenty Jutrzni, Przebudzenie Jakuba i De natura sonoris,
- „Wyspa tajemnic” (2010) Martina Scorsese, w której zabrzmiała m.in. III Symfonia,
- „Katyń” (2007) Andrzeja Wajdy, z muzyką złożoną z utworów kompozytora,
- projekty Davida Lyncha, m.in. „Inland Empire” i serial „Twin Peaks” z 2017 roku, gdzie wykorzystano Tren.
Dzięki kinu muzyka, która na koncercie mogła wydawać się trudna, trafiła do szerokiej publiczności. Wielu słuchaczy odkryło Pendereckiego właśnie po seansie „Lśnienia”, a dopiero potem sięgnęło po jego symfonie i dzieła religijne. Podobnie jak inni twórcy muzyki nowoczesnej, Penderecki wpłynął też na współczesnych muzyków elektronicznych i rockowych. Przykładem jest Jonny Greenwood z zespołu Radiohead, który nagrał płytę z własnymi utworami zestawionymi z Trenem i Polymorphią.
Lusławice – Europejskie Centrum Muzyki i arboretum
W latach 70. XX wieku Penderecki kupił zaniedbany dwór w Lusławicach w Małopolsce, niedaleko Zakliczyna. Odrestaurował go i uczynił swoim domem oraz miejscem pracy. Jego wielkim marzeniem był ośrodek, w którym młodzi muzycy mogliby uczyć się pod okiem wybitnych artystów. Tak powstało Europejskie Centrum Muzyki Krzysztofa Pendereckiego, otwarte w 2013 roku. Ma ono salę koncertową o znakomitej akustyce, sale prób i zaplecze dla uczestników kursów mistrzowskich. Odbywają się tam koncerty, festiwale i warsztaty dla młodych instrumentalistów.
Drugą pasją kompozytora była dendrologia. Wokół dworu Penderecki przez lata tworzył park i arboretum, sprowadzając drzewa i krzewy z różnych stron świata. Zaprojektował tam m.in. labirynt z żywopłotu. Park i muzyka mają tu wspólną cechę: jedno i drugie wymaga myślenia o formie, która w pełni ujawnia się dopiero z czasem.
Dlaczego Penderecki jest tak ważny?
Penderecki należy do grona polskich kompozytorów, których nazwisko rozpoznaje się na całym świecie, obok takich postaci jak Fryderyk Chopin, Karol Szymanowski czy Witold Lutosławski. Jego znaczenie wynika z kilku powodów:
- W młodości współtworzył nowy język muzyczny, a Tren stał się jednym z symboli muzyki drugiej połowy XX wieku.
- Pokazał, że wielkie formy religijne, takie jak pasja czy requiem, mogą przemawiać do współczesnego słuchacza.
- Odwaga zmiany stylu sprawiła, że jego dorobek obejmuje zarówno awangardę, jak i neoromantyczne symfonie.
- Jako dyrygent i pedagog przez dziesięciolecia promował polską muzykę na świecie.
- Pozostawił po sobie miejsce, Lusławice, które nadal służy młodym muzykom.
Za swoją twórczość otrzymał wiele prestiżowych nagród, w tym nagrody Grammy, a w 2005 roku został odznaczony Orderem Orła Białego. Jeśli interesują Cię sylwetki innych twórców, zajrzyj do kategorii znani muzycy i kompozytorzy, a jeśli chcesz zobaczyć, jak Penderecki wpisuje się w dzieje muzyki, przeczytaj tekst o epokach w muzyce.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy i gdzie urodził się Krzysztof Penderecki?
Krzysztof Penderecki urodził się 23 listopada 1933 roku w Dębicy. Zmarł 29 marca 2020 roku w Krakowie, z którym był związany przez niemal całe dorosłe życie.
Jaki jest najbardziej znany utwór Pendereckiego?
Najczęściej wymienia się Tren – Ofiarom Hiroszimy z 1960 roku na 52 instrumenty smyczkowe. Do najsłynniejszych dzieł należą też Pasja według św. Łukasza, Polymorphia i Polskie Requiem.
Czym jest sonoryzm?
Sonoryzm to nurt w muzyce XX wieku, w którym najważniejsza jest barwa i faktura dźwięku, a nie melodia czy harmonia. Kompozytorzy używali klasterów, nietypowych technik gry i zapisu graficznego.
W jakich filmach wykorzystano muzykę Pendereckiego?
Utwory Pendereckiego słychać m.in. w „Lśnieniu” Stanleya Kubricka, „Egzorcyście” Williama Friedkina, „Wyspie tajemnic” Martina Scorsese, „Katyniu” Andrzeja Wajdy oraz w projektach Davida Lyncha.
Co znajduje się w Lusławicach?
W Lusławicach znajduje się dwór kompozytora z parkiem i arboretum oraz Europejskie Centrum Muzyki Krzysztofa Pendereckiego, otwarte w 2013 roku, w którym odbywają się koncerty i kursy dla młodych muzyków.
Krzysztof Penderecki – podsumowanie
Krzysztof Penderecki przeszedł drogę od radykalnego eksperymentatora, który zmienił sposób myślenia o brzmieniu orkiestry, do twórcy wielkich symfonii i dzieł religijnych nawiązujących do romantycznej tradycji. Tren, Pasja według św. Łukasza i Polskie Requiem należą do najważniejszych utworów polskiej muzyki, a dzięki filmom Kubricka, Friedkina i Scorsese jego muzyka dotarła także do ludzi, którzy na co dzień nie słuchają muzyki klasycznej.
Jeśli chcesz zacząć przygodę z jego twórczością, posłuchaj najpierw Trenu, a potem dla kontrastu II Symfonii lub II Koncertu skrzypcowego. Różnica między nimi najlepiej pokazuje, jak szeroki był artystyczny horyzont kompozytora z Dębicy.
