Ukulele to mały, czterostrunowy instrument szarpany, który w ostatnich latach przeżywa prawdziwy renesans. Jest lekkie, tanie, mieści się w plecaku, a pierwsze piosenki da się na nim zagrać już po jednym wieczorze ćwiczeń. Dlatego coraz częściej wybierają je dzieci, dorośli, którzy zawsze chcieli grać, ale bali się gitary, oraz muzycy szukający radosnego, ciepłego brzmienia. Choć kojarzy się przede wszystkim z Hawajami, jego historia zaczyna się zupełnie gdzie indziej.
W tym wpisie dowiesz się, skąd pochodzi ukulele, jakie są jego rodzaje i rozmiary, jak się je stroi, od jakich akordów zacząć naukę i na co zwrócić uwagę przy zakupie pierwszego instrumentu. Jeśli interesują Cię inne instrumenty z tej rodziny, zajrzyj do wpisu o instrumentach szarpanych.
Czym jest ukulele?
Ukulele to instrument strunowy szarpany z rodziny lutni, budową przypominający miniaturową gitarę. Ma drewniane pudło rezonansowe z okrągłym otworem, gryf z progami i cztery struny, zwykle nylonowe lub wykonane z tworzyw syntetycznych. Gra się na nim palcami albo kostką, najczęściej akordami, ale także melodie i partie solowe.
Brzmienie ukulele jest jasne, delikatne i pogodne. Ze względu na niewielkie pudło dźwięk szybko wybrzmiewa, co sprawia, że instrument świetnie sprawdza się w rytmicznym akompaniamencie do śpiewu. Najważniejsze cechy ukulele w skrócie:
- cztery struny nylonowe, miękkie i przyjazne dla palców,
- niewielkie rozmiary i waga zwykle poniżej pół kilograma,
- proste chwyty akordów, często wymagające jednego lub dwóch palców,
- niska cena przyzwoitego instrumentu dla początkujących,
- ciepłe, radosne brzmienie, które pasuje do popu, folku, jazzu i muzyki hawajskiej.
Historia ukulele: od Madery do Hawajów
Przodkiem ukulele jest machete, zwane też braguinhą, mały czterostrunowy instrument z portugalskiej Madery. W 1879 roku na Hawaje przypłynął statek Ravenscrag z imigrantami z Madery, którzy mieli pracować na plantacjach trzciny cukrowej. Wśród nich byli stolarze i budowniczowie instrumentów: Manuel Nunes, Augusto Dias i José do Espírito Santo. To oni zaczęli budować na wyspach instrumenty, z których rozwinęło się ukulele.
Nowy instrument szybko pokochali mieszkańcy Hawajów. Ogromną rolę odegrał król Dawid Kalākaua, wielki miłośnik muzyki, który chętnie włączał ukulele do występów na dworze i uroczystości. Do budowy zaczęto używać lokalnego drewna koa, które do dziś jest uważane za najbardziej klasyczny materiał na ukulele.
Skąd nazwa ukulele?
Słowo ukulele pochodzi z języka hawajskiego i najczęściej tłumaczy się je jako „skacząca pchła”. Według popularnej wersji nazwa nawiązuje do szybkich ruchów palców grających po strunach. Inne wyjaśnienie, przypisywane ostatniej królowej Hawajów Liliʻuokalani, mówi o „darze, który przybył”.
Ukulele podbija świat
Na początku XX wieku ukulele trafiło do Stanów Zjednoczonych, gdzie po wystawie w San Francisco w 1915 roku wybuchła prawdziwa moda na muzykę hawajską. W latach 20. instrument był niezwykle popularny w muzyce rozrywkowej, a w Wielkiej Brytanii jego gwiazdą stał się George Formby. Kolejna fala popularności przyszła w latach 90. dzięki nagraniu „Somewhere Over the Rainbow / What a Wonderful World” hawajskiego muzyka Israela Kamakawiwoʻole. Dziś po ukulele sięgają zarówno wirtuozi, tacy jak Jake Shimabukuro, jak i gwiazdy rocka, na przykład Eddie Vedder, który nagrał cały album „Ukulele Songs”.
Rodzaje ukulele: rozmiary i brzmienie
Ukulele występuje w kilku rozmiarach. Różnią się długością menzury, czyli drgającej części struny, wielkością pudła i barwą dźwięku. Podane wymiary są orientacyjne, bo różnią się nieco w zależności od producenta.
- Sopranowe (ok. 53 cm długości, menzura ok. 33 cm): najmniejsze i najbardziej klasyczne, o jasnym, typowo „hawajskim” brzmieniu. Świetne dla dzieci i jako instrument podróżny, choć osobom z dużymi dłońmi bywa ciasno na gryfie.
- Koncertowe (ok. 58 cm, menzura ok. 38 cm): nieco większe, z pełniejszym dźwiękiem i wygodniejszym rozstawem progów. Często polecane jako najlepszy wybór dla dorosłych początkujących.
- Tenorowe (ok. 66 cm, menzura ok. 43 cm): głośniejsze i bardziej basowe, chętnie wybierane przez zawodowców i muzyków grających solo.
- Barytonowe (ok. 76 cm, menzura ok. 48 cm): największe, strojone jak cztery najwyższe struny gitary, czyli D-G-H-E. Brzmi głęboko i jest naturalnym pomostem do gry na gitarze.
Istnieją też odmiany specjalne: ukulele basowe z grubymi gumowymi strunami, ukulele elektroakustyczne z przetwornikiem do podłączenia do wzmacniacza, a także banjolele, czyli skrzyżowanie ukulele z banjo.
Jak nastroić ukulele?
Standardowy strój ukulele sopranowego, koncertowego i tenorowego to G-C-E-A, licząc od struny najbliżej twarzy grającego. Ciekawostką jest tak zwany strój reentrant: struna G jest nastrojona wyżej niż C, więc dźwięki nie idą od najniższego do najwyższego. To właśnie ten układ nadaje ukulele charakterystyczne, „dzwoniące” brzmienie akordów.
Anglojęzyczni nauczyciele ułatwiają zapamiętanie stroju zdaniem „My Dog Has Fleas”, które śpiewa się na kolejnych strunach. Najprościej jednak stroić ukulele za pomocą elektronicznego tunera z klipsem albo darmowej aplikacji na telefon. Warto pamiętać, że nowe nylonowe struny przez pierwsze dni mocno się rozciągają, dlatego trzeba je często podstrajać.
Jeśli chcesz lepiej rozumieć nazwy dźwięków, przeczytaj wpis o nazwach literowych dźwięków.
Pierwsze akordy na ukulele
Największą zaletą ukulele dla początkujących jest prostota akordów. Wystarczą cztery chwyty, żeby zagrać setki popularnych piosenek. Poniżej zapis w kolejności strun G-C-E-A, gdzie cyfra oznacza numer progu, a 0 pustą strunę:
- C-dur (0003): jeden palec na trzecim progu struny A,
- a-moll (2000): jeden palec na drugim progu struny G,
- F-dur (2010): drugi próg struny G i pierwszy próg struny E,
- G-dur (0232): drugi próg struny C, trzeci próg struny E i drugi próg struny A.
Sekwencja C, a-moll, F, G to jeden z najpopularniejszych układów harmonicznych w muzyce rozrywkowej. Ćwicz płynne przejścia między akordami bardzo powoli, a dopiero potem dodawaj rytm. Na początek wystarczy prosty strumming w dół na każdą miarę, później możesz przejść do klasycznego wzoru „dół, dół, góra, góra, dół, góra”.
Jak zacząć naukę gry na ukulele?
Ukulele to jeden z najwdzięczniejszych instrumentów do samodzielnej nauki. Kilka zasad pomoże Ci szybciej robić postępy:
- ćwicz codziennie po 15 do 20 minut zamiast raz w tygodniu przez dwie godziny,
- zawsze zaczynaj od nastrojenia instrumentu, bo rozstrojone ukulele zniechęca nawet przy poprawnych chwytach,
- dociskaj struny opuszkami palców, tuż przy progu, a nie na środku pola między progami,
- wybieraj piosenki, które lubisz, nawet jeśli na początku grasz je w wolniejszym tempie,
- nagrywaj się telefonem, żeby usłyszeć, nad czym jeszcze trzeba popracować,
- nie zrażaj się bolącymi opuszkami w pierwszych dniach, to normalne i szybko mija.
Ukulele świetnie sprawdza się też w edukacji muzycznej dzieci. W wielu krajach zastępuje w szkołach flet prosty, bo pozwala jednocześnie śpiewać i akompaniować. Więcej o pierwszych krokach w muzyce znajdziesz w kategorii nauka gry i śpiewu.
Jakie ukulele kupić na początek?
Najtańsze ukulele, przypominające zabawki, często mają krzywo osadzone progi i nie trzymają stroju, co skutecznie zniechęca do nauki. Przyzwoity instrument dla początkujących kosztuje zwykle od około 200 do 400 złotych. Przy wyborze zwróć uwagę na kilka rzeczy:
- rozmiar: dla dzieci sopranowe, dla dorosłych najczęściej koncertowe,
- materiał: tańsze modele mają pudło z laminatu, który jest odporny na zmiany wilgotności, droższe z litego drewna, na przykład świerku, mahoniu albo koa, które brzmi pełniej i z czasem się „otwiera”,
- wygodę gry: struny nie powinny być zawieszone wysoko nad gryfem, bo wtedy trudno je docisnąć,
- mechanikę stroików: powinna działać płynnie i stabilnie trzymać strój,
- struny: dobre struny potrafią wyraźnie poprawić brzmienie nawet taniego instrumentu.
Jeśli to możliwe, kup ukulele w sklepie muzycznym, w którym możesz je wziąć do ręki i poprosić sprzedawcę o nastrojenie i sprawdzenie stroju na wyższych progach. Do instrumentu przydadzą się też pokrowiec, tuner i zapasowy komplet strun.
Najczęściej zadawane pytania
Czy ukulele jest łatwiejsze od gitary?
Dla większości początkujących tak. Ukulele ma cztery miękkie, nylonowe struny zamiast sześciu, mniejszy gryf i prostsze chwyty akordów. Pierwsze piosenki da się zagrać po kilku dniach ćwiczeń.
Ile strun ma ukulele?
Standardowe ukulele ma cztery struny. Istnieją też odmiany sześcio- i ośmiostrunowe, w których niektóre struny są zdublowane, ale to instrumenty dla bardziej zaawansowanych.
Jakie ukulele dla dziecka?
Dla młodszych dzieci najlepsze jest ukulele sopranowe, bo jest najmniejsze i najlżejsze. Starsze dzieci i nastolatki mogą od razu zacząć od ukulele koncertowego.
Czy można grać na ukulele nuty gitarowe?
Nie bezpośrednio, bo ukulele ma inny strój i mniej strun. Wyjątkiem jest ukulele barytonowe, strojone jak cztery najwyższe struny gitary, na którym chwyty gitarowe brzmią jak na gitarze.
Skąd pochodzi ukulele?
Ukulele powstało na Hawajach pod koniec XIX wieku. Zbudowali je imigranci z portugalskiej Madery, wzorując się na małym instrumencie zwanym machete lub braguinha.
Ukulele - podsumowanie
Ukulele to instrument o niezwykłej historii, który z portugalskiej Madery trafił na Hawaje, a stamtąd do muzyki na całym świecie. Jest małe, tanie i przyjazne dla początkujących, ale w rękach mistrzów pokazuje zaskakujące możliwości. Wystarczy kilka akordów i trochę regularnych ćwiczeń, żeby zacząć akompaniować do ulubionych piosenek.
Jeśli szukasz pierwszego instrumentu, który da szybkie efekty i dużo radości, ukulele będzie świetnym wyborem. A gdy złapiesz bakcyla, łatwiej Ci będzie przejść do gitary, o której więcej przeczytasz we wpisie o instrumentach strunowych.
