Fortepian: budowa, historia, pedały i różnice z pianinem

Fortepian to instrument, który od trzystu lat jest sercem sal koncertowych, szkół muzycznych i domowych salonów. Potrafi zagrać szept i grzmot, melodię i całą orkiestrę akompaniamentu naraz, dlatego kompozytorzy od Mozarta po współczesnych twórców pisali na niego tak chętnie. Jednocześnie wokół fortepianu krąży sporo nieporozumień: czym różni się od pianina, ile ma klawiszy, do czego służą pedały i czy warto zaczynać naukę od instrumentu cyfrowego. W tym artykule wyjaśniamy, jak powstał fortepian, jak jest zbudowany, jak działa jego mechanizm i na co zwrócić uwagę, jeśli myślisz o nauce gry.

Co to jest fortepian?

Fortepian to klawiszowy instrument strunowy uderzany. Dźwięk powstaje w nim wtedy, gdy wciśnięty klawisz uruchamia mechanizm, a ten wyrzuca filcowy młoteczek w stronę napiętej struny. Struna drga, a jej drgania przenosi mostek na płytę rezonansową, która wzmacnia brzmienie. W klasyfikacji instrumentów fortepian należy więc do chordofonów, czyli tej samej rodziny co skrzypce czy gitara, choć gra się na nim zupełnie inaczej. Więcej o tym, jak dzieli się instrumenty, przeczytasz w artykule o podziale instrumentów muzycznych, a o całej grupie strun w kompendium instrumentów strunowych.

Nazwa instrumentu pochodzi od włoskich słów forte (głośno) i piano (cicho). To nie przypadek: najważniejszą nowością fortepianu w porównaniu z klawesynem była możliwość grania głośniej lub ciszej w zależności od siły uderzenia w klawisz. W wielu językach mówi się po prostu „piano”, a w polszczyźnie słowo „fortepian” oznacza dziś zwykle instrument skrzydłowy, z poziomo ułożonymi strunami.

Historia fortepianu: od Cristoforiego do Steinwaya

Wynalazcą fortepianu był Bartolomeo Cristofori, budowniczy instrumentów pracujący na dworze Medyceuszy we Florencji. Już w inwentarzu z 1700 roku pojawia się jego „arpicimbalo”, instrument podobny do klawesynu, ale z młoteczkami i tłumikami. Cristofori nazywał swój wynalazek „gravicembalo col piano e forte”, czyli klawesynem z cichym i głośnym brzmieniem. Do dziś przetrwały trzy jego fortepiany: najstarszy, z 1720 roku, znajduje się w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, kolejne w Rzymie (1722) i Lipsku (1726). Miały węższą klawiaturę niż współczesne instrumenty, około czterech i pół oktawy.

W XVIII wieku fortepian powoli wypierał klawesyn. Ogromną rolę odegrali budowniczowie niemieccy i austriaccy, a instrumenty z lekką mechaniką wiedeńską kochał Wolfgang Amadeusz Mozart. Ludwig van Beethoven wymagał od fortepianu coraz więcej: większej skali, mocniejszego dźwięku i większej odporności na energiczną grę. Jego sonaty dosłownie wyprzedzały możliwości instrumentów, na których powstawały.

Wiek XIX przyniósł wynalazki, które ukształtowały fortepian, jaki znamy dziś. Sébastien Érard opracował w 1821 roku mechanizm podwójnej repetycji, który pozwala szybko powtarzać ten sam dźwięk bez pełnego puszczania klawisza. W Ameryce pojawiły się żeliwne ramy (Alpheus Babcock opatentował swoją w 1825 roku), które wytrzymywały znacznie większy naciąg strun. Firma Steinway & Sons połączyła w drugiej połowie wieku żeliwną ramę, krzyżowy układ strun i nowoczesną mechanikę, tworząc wzorzec współczesnego fortepianu koncertowego. To był też czas wielkich pianistów i kompozytorów: Fryderyk Chopin grał najchętniej na paryskich instrumentach Pleyela, a Franciszek Liszt wyciskał z fortepianu brzmienie godne orkiestry.

Budowa fortepianu

Współczesny fortepian składa się z kilku tysięcy części, ale da się go opisać przez kilka głównych elementów. Każdy z nich ma wpływ na brzmienie i na to, jak instrument „odpowiada” pod palcami.

Korpus i płyta rezonansowa

Charakterystyczny kształt skrzydła wynika z długości strun: najdłuższe basowe biegną wzdłuż prostej ściany, a ku górze skali struny są coraz krótsze. Wewnątrz korpusu leży płyta rezonansowa, zwykle ze świerku, czyli cienka drewniana płyta wzmacniająca drgania strun. To ona w dużej mierze decyduje o barwie instrumentu. Uniesione wieko działa jak odbłyśnik, który kieruje dźwięk w stronę publiczności.

Rama i struny

Nad płytą rezonansową znajduje się żeliwna rama, na której napięte są struny. Fortepian koncertowy ma ich ponad dwieście: w wysokich i średnich rejestrach na jeden dźwięk przypadają zwykle trzy struny, w niższych dwie, a w najniższym basie jedna, owinięta miedzianym drutem. Łączny naciąg strun w dużym fortepianie koncertowym sięga około 20 ton. Producent podaje dla modelu Steinway D ponad 20 tysięcy kilogramów, dlatego bez metalowej ramy drewniany korpus po prostu by się rozpadł. W większości instrumentów struny basowe biegną ukośnie nad pozostałymi, co nazywa się układem krzyżowym i pozwala zmieścić dłuższe struny w krótszym korpusie.

Klawiatura

Standardowa klawiatura fortepianu ma 88 klawiszy: 52 białe i 36 czarnych. Obejmuje ponad siedem oktaw, od dźwięku A2 (subkontra A) do c5. Czarne klawisze to półtony, a ich układ w grupach po dwa i po trzy pomaga szybko się orientować. Jeśli chcesz zrozumieć, dlaczego klawiatura wygląda właśnie tak, zajrzyj do tekstu o skali muzycznej i do artykułu o nazwach literowych dźwięków.

Mechanizm młoteczkowy

Mechanika to najbardziej skomplikowana część instrumentu. Po wciśnięciu klawisza układ dźwigni unosi tłumik ze struny i wyrzuca młoteczek, który uderza w strunę i natychmiast od niej odskakuje. Dzięki temu struna może swobodnie drgać tak długo, jak trzymasz klawisz. Gdy go puścisz, tłumik wraca na miejsce i wycisza dźwięk. Mechanizm podwójnej repetycji pozwala zagrać ten sam dźwięk ponownie, zanim klawisz w pełni wróci do góry, co jest niezbędne w szybkich pasażach i tremolach.

Pedały fortepianu i ich zastosowanie

Fortepian ma zwykle trzy pedały. Prawy, nazywany pedałem forte lub pedałem tłumików, unosi wszystkie tłumiki naraz. Dźwięki wybrzmiewają wtedy po puszczeniu klawiszy, a struny, w które nie uderzono, zaczynają współbrzmieć. To pedał, którego używa się najczęściej, i jednocześnie ten, którego najtrudniej używać dobrze: zbyt długo trzymany zamienia muzykę w dźwiękową mgłę.

Lewy pedał, nazywany una corda, przesuwa w fortepianie całą mechanikę w bok, tak że młoteczki uderzają w mniejszą liczbę strun. Dźwięk staje się cichszy i bardziej matowy. Środkowy pedał, sostenuto, przedłuża tylko te dźwięki, które były wciśnięte w chwili naciśnięcia pedału, a pozostałe gra się normalnie. Kompozytorzy XX wieku chętnie z niego korzystali, ale w muzyce romantycznej pojawia się rzadko. W pianinach środkowy pedał często działa inaczej: jako moderator, który podkłada pod młoteczki pas filcu i wycisza instrument na czas ćwiczeń.

Fortepian a pianino: czym się różnią?

Pianino to odmiana fortepianu z pionowo ustawionymi strunami i płytą rezonansową. Dzięki temu zajmuje znacznie mniej miejsca i można je postawić przy ścianie, dlatego w domach i szkołach spotyka się je częściej niż instrumenty skrzydłowe. Różnice nie kończą się jednak na wyglądzie.

Mechanika. W fortepianie młoteczek spada pod własnym ciężarem, a w pianinie musi go cofnąć sprężyna. Szybkie powtórzenia tego samego dźwięku są przez to na fortepianie łatwiejsze.
Brzmienie. Dłuższe struny i większa płyta rezonansowa fortepianu dają pełniejszy bas i bogatsze wybrzmienie. Pianino gra bardziej kameralnie, a jego dźwięk odbija się od ściany za instrumentem.
Rozmiar. Fortepiany mają od około półtora metra (tzw. fortepiany gabinetowe) do niemal trzech metrów długości. Najsłynniejszy fortepian koncertowy, Steinway model D, ma 274 cm. Pianino ma zwykle 110-130 cm wysokości.
Cena i utrzymanie. Fortepian jest droższy w zakupie i transporcie, wymaga też większej przestrzeni i stabilnej wilgotności powietrza. Oba instrumenty trzeba regularnie stroić, zwykle raz lub dwa razy w roku.

Do nauki w domu w zupełności wystarczy dobre pianino. Fortepian zaczyna być naprawdę potrzebny na wyższym poziomie, gdy liczą się subtelności artykulacji i pedalizacji, oraz przy występach w większych salach.

Fortepian akustyczny czy cyfrowy?

Pianino lub fortepian cyfrowy nie ma strun, tylko próbki dźwięku nagrane z prawdziwego instrumentu i klawiaturę z obciążonymi klawiszami, która ma naśladować opór mechaniki młoteczkowej. To zupełnie inna kategoria niż syntezator czy prosty keyboard: instrument cyfrowy ma przede wszystkim jak najwierniej udawać brzmienie i odczucie fortepianu.

Instrument cyfrowy ma realne zalety: nie wymaga strojenia, pozwala ćwiczyć na słuchawkach, jest lżejszy i tańszy. Na początek nauki to rozsądny wybór, pod warunkiem że ma 88 klawiszy z pełną, ważoną klawiaturą i pedał sustain. Z czasem warto jednak regularnie grać na instrumencie akustycznym, bo żadna klawiatura cyfrowa nie oddaje w pełni reakcji prawdziwej mechaniki i wybrzmienia strun. Jeśli dopiero zaczynasz przygodę z klawiszami, pomocny może być też nasz tekst o nauce gry na keyboardzie.

Jak zacząć naukę gry na fortepianie?

Gra na fortepianie łączy koordynację obu rąk, czytanie nut i słuch, dlatego najlepiej uczyć się jej stopniowo. Kilka zasad bardzo ułatwia pierwsze miesiące:

Postawa. Siedź na takiej wysokości, aby przedramiona były mniej więcej poziomo, a łokcie lekko przed tułowiem. Stopy powinny pewnie opierać się o podłogę lub pedały.
Ułożenie dłoni. Palce lekko zaokrąglone, jakbyś trzymał w dłoni małą piłkę. Siła pochodzi z całej ręki, a nie z napiętych palców.
Czytanie nut. Pianista czyta jednocześnie dwie pięciolinie: z kluczem wiolinowym dla prawej ręki i basowym dla lewej. Warto od początku ćwiczyć je razem, zaczynając od prostych utworów. Podstawy znajdziesz w artykule o zapisie nutowym.
Regularność. Codzienne 20-30 minut daje lepsze efekty niż jedna długa sesja w tygodniu. Ćwicz powoli, rękami osobno, a dopiero potem razem.
Nauczyciel. Nawet kilka lekcji z pedagogiem pomaga uniknąć złych nawyków, które później trudno wyplenić, zwłaszcza w ułożeniu ręki i pedalizacji.

Fortepian w Polsce: Chopin, Paderewski i Konkurs Chopinowski

Polska ma z fortepianem wyjątkową więź. Fryderyk Chopin pisał niemal wyłącznie na ten instrument i to on pokazał, że fortepian potrafi „śpiewać” jak ludzki głos. Ignacy Jan Paderewski był jednym z najsławniejszych pianistów swoich czasów, a sławę na estradach świata wykorzystał później w służbie odradzającego się państwa. Od 1927 roku w Warszawie odbywa się Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina, jeden z najważniejszych konkursów pianistycznych na świecie. W XIX edycji w 2025 roku pierwszą nagrodę zdobył Amerykanin Eric Lu, a uczestnicy wybierali między instrumentami kilku renomowanych producentów, m.in. Steinwaya, Yamahy, Kawai i Fazioli.

Najczęściej zadawane pytania

Ile klawiszy ma fortepian?

Współczesny fortepian ma 88 klawiszy: 52 białe i 36 czarnych. Niektóre instrumenty, np. wybrane modele Bösendorfera, mają rozszerzoną skalę z dodatkowymi klawiszami w basie.

Ile strun ma fortepian?

Fortepian ma ponad dwieście strun, w dużych instrumentach zwykle około 220-230. Jest ich więcej niż klawiszy, bo większość dźwięków ma dwie lub trzy struny strojone unisono.

Kto wynalazł fortepian?

Fortepian wynalazł Bartolomeo Cristofori około 1700 roku we Florencji. Najstarszy zachowany instrument jego autorstwa pochodzi z 1720 roku i znajduje się w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku.

Czym różni się fortepian od pianina?

Fortepian ma struny ułożone poziomo i kształt skrzydła, a pianino struny pionowe i zwartą obudowę przy ścianie. Fortepian ma zwykle pełniejsze brzmienie i mechanikę pozwalającą na szybsze powtarzanie dźwięków, pianino zajmuje mniej miejsca i jest tańsze.

Jak często trzeba stroić fortepian?

Instrument używany w domu zwykle stroi się raz lub dwa razy w roku, najlepiej po zmianie sezonu grzewczego. Fortepiany koncertowe stroi się przed każdym ważnym występem.

Fortepian - podsumowanie

Fortepian przeszedł długą drogę: od florenckiego „klawesynu z cichym i głośnym brzmieniem” Cristoforiego, przez lekkie instrumenty epoki Mozarta, po potężne koncertowe skrzydła z żeliwną ramą i naciągiem strun liczonym w tonach. Jego siłą jest połączenie ogromnej skali, dynamiki od pianissimo do fortissimo i możliwości grania melodii z akompaniamentem jednocześnie. Jeśli chcesz zacząć naukę, dobre pianino akustyczne lub cyfrowe z ważoną klawiaturą w zupełności wystarczy na początek, a z czasem warto sięgać po prawdziwy fortepian, żeby poczuć, jak brzmi instrument, na którym powstała muzyka Chopina.